કુટુંબ તથા શાળાની ભૂમિકા

સામાજિક પરિવર્તન એ સમય સાથે વણાયેલ અને ફરજિયાતપણે સ્વીકારાતું પરિવર્તન છે. ભારતીય સમાજમાં અને ખાસ કરીને શહેરોમાં ધીરે ધીરે વિભક્ત કુટુંબનું પ્રમાણ વધતું જાય છે. સ્વાભાવિક રીતે તેની સાથે સંકળાયેલ સમસ્યાઓનું પ્રમાણ પણ વધતું જાય છે.

શહેરમાં રહેતા આવા વિભક્ત કુટુંબમાં માતા-પિતા બંને નોકરી અથવા વ્યવસાયમાં જોડાયેલા હોય છે. વધતી જતી મોંઘવારીને પહોંચી વળવા તથા પોતે સુખ સગવડતા ભર્યું જીવન જીવવા બંને વ્યક્તિએ પૈસા કમાવા જવું પડે એ આજના સમયની માંગ પણ છે, પરંતુ પૈસા કમાવાની દોડમાં આપણે શું ચૂકી રહ્યા છીએ એ દરેક વ્યક્તિ માટે આત્મચિંતન માંગી લે એવો વિષય છે. શેની પ્રાપ્તિ કરવા માટે હરીફાઈ અને દોડ છે તેની પણ અપૂરતી અથવા ગેરસમજ અપરિપક્વ સમાજનું નિર્માણ કરતી હોય છે. આ વાતાવરણમાં બાળકને એક જવાબદારી તરીકે જોવામાં આવે છે. બાળકને આ દુનિયામાં લાવવું કે ન લાવવું એ પતિ પત્નીનો અંગત કે વ્યક્તિગત નિર્ણય હોઈ શકે પરંતુ બાળ ઉછેરની એ જવાબદારીમાંથી દૂર ભાગવા માટે અથવા તો એ જવાબદારી ભવિષ્યમાં યોગ્ય રીતે નહીં પૂરી કરી શકાય એવી આશંકાને કારણે ઘણા બધા નવદંપતી બાળક ન કરવાનો નિર્ણય લેતા થયા છે. બંને વ્યક્તિ પોત પોતાની વ્યવસાયિક કારકિર્દી માં મગ્ન રહી તેમાં જ એક પછી એક સફળતાના શિખરો સિદ્ધ કરવાના જ સપનાઓ જોતા થયા છે. આ પરિસ્થિતિ તેમના સ્વયમને માટે અને સમગ્ર સમાજને માટે ચિંતન માંગી લે તેવી છે. ભારતીય પરંપરામાં વર્ણવેલ ચારેય આશ્રમનું પોતાનું આગવું મહત્વ છે અને વ્યક્તિના જીવન ઘડતરમાં તેની સવિશેષ ભૂમિકા છે બ્રહ્મચર્યાશ્રમ, ગૃહસ્થાશ્રમ, વાનપ્રસ્થાશ્રમ અને સન્યાસાશ્રમ.

વ્યક્તિ માત્ર ના ઘડતર માટે તથા જીવનના અંતિમ ધ્યેય અને અંતિમ સત્ય સુધી તેને લઈ જવા માટે મોક્ષ કે નિર્વાણની પ્રાપ્તિ માટે અતિ મહત્વના છે. શેના ભોગે આપણે શું પ્રાપ્ત કરવા જઈ રહ્યા છીએ તે વિષય દિવસે ને દિવસે વધુ રહસ્યમય અને ગુુહય બનતો જાય છે઼. આધુનિકતાની દોડમાં જો આપણી કુટુંબ વ્યવસ્થા જ પડી ભાંગતી હોય તો એવી સંસ્કૃતિની ધરોહર જ ડામાડોળ બની જાય. જો કોઈ વડીલ કંઈક સમજાવવાનો પ્રયત્ન પણ કરે તો જાતજાતના અને ભાત ભાતના તર્ક વિતર્ક અને દલીલબાજી કરીને તેમને શાંત કરી દેવામાં આવે છે અને કેવળ સ્વયમની સમજણ અને પોતાનો જ દ્રષ્ટિ કોણ સાચો છે એ જ સાબિત કરવાના પ્રયત્નો કરવામાં આવે છે. આધુનિકતાનું આ સ્વરૂપ ખતરાની ઘંટી સમાન છે.

હવે બીજી પરિસ્થિતિ નું પૃથ્થકરણ કરીએ કે જે પરિસ્થિતિમાં કોઈકના સમજાવવાથી દંપત્તિ માની પણ જાય છે અને તેમના ઘરમાં બાળકનું આગમન થાય છે. બાળ ઉછેર એ જટિલ અને સાથે સાથે રોમાંચક અને જવાબદારી વાળી પ્રક્રિયા છે છ વર્ષ સુધી બાળક ઘરના વાતાવરણમાંથી સંસ્કારો અને મૂલ્યો, રીત ભાત અને નીતિમત્તા પ્રાપ્ત કરે છે. આ મહત્વની અવસ્થા દરમિયાન બાળકને મા- બાપથી છેટું ઘોડિયા ઘરમાં મુકવામાં આવે છે. બાળકને જોઈએ તેટલો સમય માતા પિતા આપી શકતા નથી તેથી બાળક બીજાની સાથે અને બીજાના સહારે મોટું થાય છે.એમાં પણ વળી ત્રીજી સમસ્યા એટલે ઘણા દંપત્તિને કેવળ એક જ સંતાન ની ઈચ્છા હોય છે પછી તે દીકરો હોય કે દીકરી અને પરિણામે એક ખૂણો તો હંમેશા માટે ખાલી રહેવાનો જ.સગા ભાઈ બહેન હોવાથી બાળક ઘણું બધું શીખે છે અને બાળકમાં આપોઆપ સામાજિક વ્યક્તિગત અને કૌટુંબિક મૂલ્યોનું ઘડતર થતું રહે છે પરંતુ એકલું બાળક ઘણી બધી વ્યવહારુ વાતોથી વંચિત રહી જાય છે અને એકલ પિંડુ બની જાય છે. હર હંમેશને માટે આખો જ લાડવો અને એ પણ એકલા જ ખાતા શીખી જાય છે જેથી જિદ્દી બની જાય છે અને માતા-પિતા પણ તેની દરેક ઈચ્છા પૂરી કરતા જાય છે. એક અને માત્ર એક જ સંતાન હોવાથી એને વધુને વધુ પંપાળીને રાખે છે. પરિણામે બાળક કદી “ના”સાંભળવા ટેવાતું જ નથી. આ પ્રકારનો ઉછેર ભદ્ર સમાજમાં અલગ પ્રકારની સમસ્યાઓનું સર્જન કરે છે.આવા બાળકો મિત્ર વર્તુળમાં પણ અલગ પ્રકારની દાદા ગીરી કરતા હોય છે અને પોતાને વિશિષ્ટ કે સવિશેષ ગણવાનો આગ્રહ રાખતા હોય છે. ખૂબ જ નાની ઉંમરથી સેલફોન જેવા ઉપકરણો અને સોશિયલ મીડિયા જેવા દૂષણોનું વડગણ આજના યુગમાં અતિ સામાન્ય વાત બનતી જાય છે એનો ઉપયોગ બાળકને જરૂરિયાત કરતા વધારે જાણકારી પૂરી પાડે છે અને એનાથી બાળકને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની શક્તિ એકાગ્રતા અને સ્થિરતાની ક્ષમતા ને પણ નકારાત્મક રીતે અસર થાય છે. જેનાથી બાળકને બહુ જલ્દી કંટાળો આવી જતો હોય છે અને ખૂબ જ નજીવી બાબતમાં પણ ચીડીયાપણુ જોવા મળે છે. નાની અને રમવાની જ ઉંમરમાં માનસિક તણાવ અને માનસિક ભારનો સામનો બાળક કરતું હોય તેમ તેવું વર્તન અને તેવુ તેની વાતો ઉપરથી કહી શકાય છે.પરિણામે બાળકમાં જતું કરવાની ભાવના તથા ત્યાગ વૃતિ નો સદંતર અભાવ જોવા મળે છે.

તેથી જ શાળાની ભૂમિકા આધુનિક જગતમાં ખૂબ જ મહત્વની બની ગઈ છે. શાળામાં પ્રવેશ કર્યા બાદ શાળા માટે તમામ બાળકો સરખા હોય છે આ વાતની પ્રતીતિ માટે જ તેમને ગણવેશ પણ પહેરાવવામાં આવે છે. હકીકતમાં તો શાળામાં આવનાર દરેક બાળકનું પોતાનું વ્યક્તિગત વિશ્વ એકદમ અલગ અને અલાયદુ હોય છે.આ પરિસ્થિતિમાં બાળકમાં સંસ્કારોનું સિંચન કરવા જેવું ભગીરથ કાર્ય પણ શાળાઓ એટલે કે શિક્ષણ સંસ્થાઓ ને ભાગે જ આવે છે તેમ કહી શકાય. બાળકને પૂરતી મોકળાશ આપવી, તેને શાંતિથી સાંભળવો, તેની વ્યક્તિગત પસંદ ના-પસંદ નો ખ્યાલ રાખી તેનામાં જીવન જીવવા માટે જરૂરી એવા નૈતિક મૂલ્યોનું ઘડતર કરવું, એ સ્વાભાવિક રીતે જ કુટુંબ અને શાળા વચ્ચે વહેંચાયેલી જવાબદારી છે. જેના સંયુક્ત ઉપક્રમે સમાજને એક સમજૂ અને જવાબદાર નાગરિક મળે તેવી અપેક્ષા હોય છે. જે જીવનના મૂલ્યોને સમજીને સમાજ પ્રત્યેની પોતાની જવાબદારી વિશે જાગૃત હોય.પરંતુ હાલની પ્રણાલી જોતા એકેય ક્ષેત્ર/ પક્ષ તેની જવાબદારી નિષ્ઠાપૂર્વક અને પરિણામ લક્ષી નિભાવતા હોય તેમ જણાતું નથી.તેથી જ અનૌપચારિક સ્ત્રોત માંથી જ્ઞાન અને માહિતી પ્રાપ્ત કરવાનું ચલણ સમાજમાં વધતું જાય છે તેની પારદર્શિતા અને ખરાઈ પણ એક પ્રશ્ન જ ઉત્પન્ન કરે છે છતાં ઘણી બધી સંસ્થાઓ સમાજમાં કાર્યવિધ છે જ જેમણે વ્યક્તિત્વ ઘડતરનું તેમજ જીવન ઘડતરનું બીડું ઝડપ્યું છે પરંતુ તેઓ ઔપચારિક રીતે તેમની ભૂમિકાને સજ્જડ કરી શકતા નથી અને તેથી તેમના દ્વારા સમાજમાં આવતો બદલાવ ખૂબ જ સૂક્ષ્મ પ્રકારનો જોવા મળે છે તેથી ટૂંકમાં કહીએ તો જે કુટુંબ નથી કરી શકતું એ શાળાના ભાગે આવ્યું અને શાળા નથી કરી શકી એ અનૌપચારિક સંસ્થાઓ પર એટલે કે સમાજ ઉપર જ છોડી દેવામાં આવ્યું છે. આ સમગ્ર ચિત્રમાં સરકારની ભૂમિકા પણ ખૂબ જ મહત્વની છે. પ્રાથમિક શિક્ષણ મફત અને ફરજિયાત કર્યું પરંતુ મૂલ્ય ઘડતર ની દ્રષ્ટિએ અને સામાજિક બદલાવ લાવવાની દ્રષ્ટિએ તેનો સિંહ ફાળો કેટલે અંશે સફળ રહ્યો તે મુલવવું રહ્યું.