એપ્રિલનો સંદેશ: જ્યારે પરશુરામ અને બી.આર. આંબેડકર સાથે યાદ આવે

એપ્રિલ મહિનો દર વર્ષે આપણા સમાજને એક વિચિત્ર પરંતુ અર્થસભર સંયોગની યાદ અપાવે છે. આ જ મહિનામાં પરશુરામ જયંતી પણ આવે છે અને બી. આર. આંબેડકર જયંતી પણ. ઘણી વાર સમાજમાં આ બે મહાન વ્યક્તિત્વોને અલગ અલગ ખાંચાઓમાં મૂકી દેવામાં આવે છે — પરશુરામને બ્રાહ્મણોના પ્રતિક તરીકે અને બી. આર. આંબેડકરને દલિતોના નેતા તરીકે. પરંતુ કદાચ સમય આપણને એક અલગ જ સંદેશ આપવા માંગે છે. જો આપણે પૂર્વગ્રહોને થોડા સમય માટે બાજુએ મૂકી ને આ સંયોગને સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ, તો કદાચ એપ્રિલ મહિનો આપણને યાદ અપાવે છે કે સમાજને ટકરાવ નહીં, સમરસતા અને સંવાદની દિશામાં આગળ વધવાની જરૂર છે.

એપ્રિલ મહિનો માત્ર ઋતુપરિવર્તનનો સમય નથી; તે સમાજને આત્મચિંતન માટે આમંત્રણ આપતો મહિનો પણ છે. આ મહિને બે એવા મહાન વ્યક્તિત્વોની જયંતીઓ આવે છે જેઓ અલગ અલગ યુગોમાં જન્મ્યા હોવા છતાં માનવતા, ન્યાય અને ધર્મના મૂલ્યોને અલગ અલગ રીતે ઉજાગર કરે છે — પરશુરામ અને બી. આર. આંબેડકર. સામાન્ય રીતે સમાજમાં એવી માન્યતા પ્રચલિત થઈ ગઈ છે કે પરશુરામ ભગવાન બ્રાહ્મણોના આદર્શ છે અને બી. આર. આંબેડકર દલિતોના મસીહા છે. પરંતુ જો આપણે આ બંને મહાપુરુષોના જીવન અને વિચારધારાને નિષ્પક્ષ રીતે સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે તેમને કોઈ એક જાતિની સીમામાં બાંધી દેવું તેમની મહાનતાને સંકુચિત કરવાનું છે.

પરશુરામ માત્ર બ્રાહ્મણોના નથી; તેઓ સમગ્ર હિન્દુ સમાજના છે.

બી. આર. આંબેડકર માત્ર દલિતોના નથી; તેઓ સમગ્ર ભારતના છે.

હિંદુ પરંપરામાં પરશુરામને ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર તરીકે માનવામાં આવે છે. તેમની કથા ધર્મ અને અધર્મ વચ્ચેના સંઘર્ષની કથા છે. જ્યારે સમાજમાં અહંકાર, અન્યાય અને અયોગ્યતા વધે ત્યારે તેના સામે ઊભા રહેવું એ ધર્મ છે — એવો સંદેશ પરશુરામના જીવનમાંથી મળે છે. તેમના વ્યક્તિત્વમાં તપ, જ્ઞાન અને શૌર્યનું અનોખું સંયોજન જોવા મળે છે.

બીજી તરફ બી. આર. આંબેડકર આધુનિક ભારતના એવા મહાન ચિંતક હતા જેમણે પોતાના જીવનનું દરેક ક્ષણ સામાજિક સમાનતા અને માનવ અધિકારો માટે સમર્પિત કર્યું. અત્યંત કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં જન્મ્યા હોવા છતાં તેમણે વિશ્વસ્તરીય શિક્ષણ મેળવ્યું અને પછી સમગ્ર સમાજ માટે ન્યાય અને સમાનતાની લડત લડી. ભારતના બંધારણના મુખ્ય શિલ્પી તરીકે તેમણે દેશને એવી સંવિધાનિક વ્યવસ્થા આપી જેમાં દરેક નાગરિકને સમાન અધિકારો મળે.

વિચારવાની વાત એ છે કે આ બંને મહાન વ્યક્તિત્વોની જયંતી એ જ મહિનામાં આવે છે. જાણે સમય આપણને યાદ અપાવે છે કે સમાજને ટકરાવથી નહીં પરંતુ સમન્વયથી આગળ વધવું જોઈએ. એક તરફ ધર્મ માટે સંઘર્ષ કરનાર પરશુરામ છે, તો બીજી તરફ માનવ સમાનતા માટે લડનાર બી. આર. આંબેડકર છે. જો આપણે આ બંને સંદેશોને જોડીએ તો એક વિશાળ માનવતાવાદી દિશા દેખાય છે.

પરંતુ આજના સમયમાં દુર્ભાગ્યથી કેટલીક જગ્યાએ આ બંને મહાપુરુષોના નામે વિભાજનની ભાવના ઉભી કરવામાં આવે છે. કેટલીક જગ્યાએ પરશુરામના નામે બ્રાહ્મણવાદી અહંકાર ઉભો કરવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ બી. આર. આંબેડકરના નામે સવર્ણ સમાજ સામે રોષ અને તિરસ્કારની ભાવના ઉભી કરવામાં આવે છે. પરિણામે હિન્દુ સમાજની એકતા નબળી પડે છે.

સવર્ણ સમાજના ઘણા યુવાનોમાં એક અસંતોષ છે. તેઓ માને છે કે અનામતના કારણે ઘણી વખત સંપૂર્ણ સક્ષમ અને પ્રતિભાશાળી હોવા છતાં તેમને શિક્ષણ અને સરકારી નોકરીમાં તક મળતી નથી. બીજી તરફ દલિત સમાજના મનમાં સદીઓના શોષણની પીડા છે. તેમને લાગે છે કે જો બી. આર. આંબેડકર ન હોત તો કદાચ તેમને ન્યાય ક્યારેય મળ્યો ન હોત.

આ બંને લાગણીઓને સમજવાની જરૂર છે. ઇતિહાસમાં ભેદભાવ રહ્યો હતો — આ સત્યને નકારી શકાય નહીં. પરંતુ એટલું જ સત્ય એ પણ છે કે આજનો સમાજ બદલાઈ રહ્યો છે. શિક્ષણ, કાયદા અને જાગૃતિના કારણે ઘણી માનસિક દિવાલો ધીમે ધીમે તૂટી રહી છે.

આ સંદર્ભમાં બી. આર. આંબેડકરના બાળપણનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ યાદ કરવાનો છે. તેમની શાળાના એક બ્રાહ્મણ શિક્ષક મહાદેવ આંબેડકર તેમને ખૂબ સ્નેહ કરતા. તેમણે માત્ર આ બાળકની પ્રતિભાને ઓળખી જ નહીં, પરંતુ તેને પોતાના નામ સાથે જોડીને “આંબેડકર” અટક અપાવી. એક શિક્ષકનો આ માનવતાભર્યો સ્પર્શ આગળ જતાં એક મહાન વ્યક્તિત્વના જીવનમાં નોંધપાત્ર બન્યો.

બીજો એક ઐતિહાસિક પ્રસંગ ૧૯૩૨નો છે, જ્યારે દલિતોના રાજકીય અધિકારોના પ્રશ્ન પર દેશવ્યાપી ચર્ચા ચાલી રહી હતી. આ સમયે વિવિધ નેતાઓ વચ્ચે થયેલી ચર્ચાઓમાં બ્રાહ્મણ નેતા મદન મોહન માલવીયે મધ્યસ્થતાની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી. અંતે જે સમજૂતી થઈ તે “પૂણા કરાર” તરીકે જાણીતી બની. આ કરાર દ્વારા દલિતોને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ મળ્યું અને સાથે સાથે સમાજમાં સંવાદનો માર્ગ પણ ખુલ્યો.

આવા પ્રસંગો બતાવે છે કે ઇતિહાસમાં વિભાજન જેટલું સત્ય છે એટલું જ સત્ય સહકારનું પણ છે.

આજના સમયમાં સમાજને ફરી એકવાર સમરસતાની દિશામાં આગળ વધવાની જરૂર છે. પ્રશ્ન એ છે કે તે કેવી રીતે શક્ય બને?

એક માર્ગ શિક્ષણનો છે. જો બ્રાહ્મણ અને સવર્ણ સમાજના લોકો ઉદાર મનથી એક સંકલ્પ કરે કે તેઓ દલિત સમાજના ગરીબ અને નિરક્ષર બાળકોને નિઃશુલ્ક ભણાવશે, તો તે માત્ર સેવા નહીં પરંતુ ઐતિહાસિક સમાધાનનું કાર્ય બની શકે. ગામડાઓમાં અને શહેરોમાં નાના શિક્ષણ કેન્દ્રો શરૂ થઈ શકે. શિક્ષિત યુવાનો દર અઠવાડિયે થોડા કલાકો સમાજ માટે આપી શકે.

બીજી તરફ દલિત સમાજમાં પણ આત્મવિશ્વાસની નવી લહેર ઊભી થવી જોઈએ. જો તેઓ શિક્ષણ અને પ્રતિભાના આધારે આગળ વધવાનો સંકલ્પ કરે તો ધીમે ધીમે અનામત પર આધાર રાખવાની માનસિકતા બદલાઈ શકે.

આ વિચાર કોઈ કાયદાથી અમલમાં આવી શકે એવો નથી. આ તો માત્ર વિશ્વાસ અને સદભાવના દ્વારા જ શક્ય છે.

એક ક્ષણ માટે કલ્પના કરો — જો હજારો સવર્ણ યુવાનો દર અઠવાડિયે થોડો સમય કાઢીને દલિત બાળકોને ભણાવવા લાગે અને બીજી તરફ દલિત સમાજના યુવાનો જ્ઞાન અને મહેનત દ્વારા આગળ વધવાનો સંકલ્પ કરે, તો સમાજમાં કેવી અદ્ભુત ક્રાંતિ સર્જાઈ શકે!

પરશુરામનો સંદેશ હતો — અધર્મ સામે ઊભા રહેવાનો.

બી. આર. આંબેડકરનો સંદેશ હતો — માનવ સમાનતાનો.

જો આ બંને સંદેશોને જોડવામાં આવે તો એક નવો માર્ગ દેખાય છે — ધર્મ અને સમાનતા મળીને સમરસ સમાજ બનાવે છે.

આવતા એપ્રિલ મહિનામાં જ્યારે પરશુરામ જયંતી અને બી. આર. આંબેડકર જયંતી ઉજવાય, ત્યારે ફક્ત શોભાયાત્રા, મંચો અને ભાષણો પૂરતા ન રહે. તેના બદલે સમાજ એક સંકલ્પ લે — સવર્ણ સમાજ શિક્ષણ દ્વારા સેવા કરશે, દલિત સમાજ જ્ઞાન અને આત્મવિશ્વાસ દ્વારા આગળ વધશે, અને બંને સમાજ એકબીજાને વિરોધી નહીં પરંતુ સહયોગી તરીકે સ્વીકારશે.

કદાચ ત્યારે ઇતિહાસ લખશે કે એક સમયે જે બે જયંતીઓ સમાજને વહેંચતી હતી, એ જ જયંતીઓએ આખા સમાજને ફરી એક કરી દીધો.

અને કદાચ ત્યારે પરશુરામ પણ પ્રસન્ન થશે અને બી. આર. આંબેડકર પણ — કારણ કે બંને મહાપુરુષોના સંદેશનો અંતિમ સાર એક જ છે:

અન્યાયનો અંત અને માનવતાનો વિજય.