તંત્રીલેખ

વિશ્વ આખું હાલમાં એક સંક્રમણ કાળમાંથી પસાર થઇ રહ્યું છે. નીતિ-રીતીઓમાં સતત પરિવર્તન થઈ રહ્યું છે. એવી પરિસ્થિતિમાં આપણી એટલે ભારતની સ્થિતિ-પરિસ્થિતિ શું છે? આ સમજવા માટે માત્ર ભાવનાત્મક દ્રષ્ટિકોણ પૂરતો નથી, પરંતુ તથ્યો અને આંકડાઓના આધારે એક સંતુલિત મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. છેલ્લા સમયગાળાના વિવિધ આર્થિક, સામાજિક અને નીતિગત સૂચકો પર નજર કરીએ તો દેશની પ્રગતિ સાથે સાથે કેટલીક મર્યાદાઓ પણ સ્પષ્ટ રીતે સામે આવે છે.

આર્થિક દ્રષ્ટિએ ભારત વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા મોટા અર્થતંત્રોમાં સામેલ છે. તાજેતરના અંદાજ મુજબ GDP વૃદ્ધિ દર 6% થી 7% વચ્ચે રહ્યો છે, જે વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે નોંધપાત્ર ગણાય છે. સર્વિસ સેક્ટરનો ફાળો GDPમાં 50% થી વધુ છે, જ્યારે મેન્યુફેક્ચરિંગનો હિસ્સો હજુ પણ 17% થી 18% આસપાસ જ છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં વૃદ્ધિ માટે હજુ વધારે પ્રયાસોની જરૂર છે.

રોજગારીના ક્ષેત્રે, બેરોજગારી દર અંદાજે 7% થી 8% આસપાસ રહે છે, જ્યારે યુવાનોમાં આ દર વધુ છે. આથી જણાય છે કે આર્થિક વૃદ્ધિ અને રોજગારી સર્જન વચ્ચે સીધો સંબંધ હજુ મજબૂત નથી. ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આવક અને રોજગારીના અવસર મર્યાદિત છે, જે અસમાનતાને વધારતા પરિબળો છે.

ડિજિટલ અને ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે ભારતે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. યુપીઆઈ આધારિત પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિશ્વમાં સૌથી મોટા ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન પ્લેટફોર્મમાં સામેલ થઈ છે, જ્યાં દર મહિને અબજો ટ્રાન્ઝેક્શન થાય છે. સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા 1 લાખથી વધુ છે, જે નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. છતાં, ડિજિટલ ડિવાઇડ હજુ પણ એક હકીકત છે—ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઇન્ટરનેટ અને ટેક્નોલોજીની પહોંચ મર્યાદિત છે.

રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા ક્ષેત્રે, દેશનો રક્ષા ખર્ચ GDPના લગભગ 2% જેટલો છે. સેનાનું આધુનિકીકરણ અને સરહદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ નોંધપાત્ર છે. પરંતુ સુરક્ષાની વ્યાખ્યા હવે માત્ર સૈન્ય સુધી મર્યાદિત નથી—સાયબર સુરક્ષા, ડેટા સુરક્ષા અને આંતરિક સ્થિરતા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની છે.

પર્યાવરણના મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીએ તો, ભારત વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે કાર્બન ઉત્સર્જન કરનારો દેશ છે, છતાં પ્રતિ વ્યક્તિ ઉત્સર્જન ઓછું છે. નવીનીકરણીય ઊર્જા, ખાસ કરીને સોલાર ક્ષેત્રે પ્રગતિ નોંધપાત્ર છે. છતાં, શહેરોમાં વાયુ પ્રદૂષણ, પાણીની અછત અને જમીન ક્ષય જેવા મુદ્દાઓ ગંભીર છે. વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એક સતત પડકાર છે.

શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે મિશ્ર ચિત્ર જોવા મળે છે. સાક્ષરતા દર લગભગ 77% સુધી પહોંચી ગયો છે, પરંતુ શિક્ષણની ગુણવત્તા અને કૌશલ્ય વિકાસ વચ્ચે ગેપ છે. આરોગ્ય ખર્ચ GDPના આશરે 2% આસપાસ છે, જે વિકસિત દેશોની સરખામણીએ ઓછો છે. આથી આરોગ્ય સેવાઓને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર સ્પષ્ટ થાય છે.

સામાજિક સ્તરે, વિવિધતા વચ્ચે સમરસતા જાળવવી એ એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે. શહેરીકરણ, માઈગ્રેશન અને આર્થિક પરિવર્તનના કારણે સામાજિક બંધારણમાં ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. આ પરિવર્તનોને સંભાળવા માટે નીતિગત અને સામાજિક સ્તરે સંવેદનશીલ અભિગમ જરૂરી છે.

લોકશાહી અને સંસ્થાઓના કાર્ય પર નજર કરીએ તો, ચૂંટણી પ્રક્રિયા મજબૂત છે અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ વધ્યો છે. પરંતુ સંસ્થાઓની પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સ્વતંત્રતા જાળવવી સતત મહત્વપૂર્ણ રહેશે. નીતિ અમલમાં કાર્યક્ષમતા અને જવાબદારી બંને જરૂરી છે.

આ બધા તથ્યોના આધારે જોવામાં આવે તો ભારત એક તરફ ઝડપી વિકાસ કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ કેટલીક માળખાકીય સમસ્યાઓનો સામનો પણ કરી રહ્યું છે. આર્થિક વૃદ્ધિ, ટેક્નોલોજીકલ પ્રગતિ અને વૈશ્વિક સ્તરે વધતી ભૂમિકા સકારાત્મક પાસાઓ છે, પરંતુ અસમાનતા, રોજગારી, પર્યાવરણ અને માનવ વિકાસ જેવા ક્ષેત્રોમાં સુધારાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ છે.

અંતમાં, ભારત માટે આવનારો સમય સંતુલિત વિકાસ અને ગુણવત્તાયુક્ત નીતિ અમલ પર આધારિત રહેશે. માત્ર આંકડાકીય વૃદ્ધિ પૂરતી નથી—તેનો લાભ સમાજના દરેક વર્ગ સુધી પહોંચે, તે સુનિશ્ચિત કરવું આવશ્યક છે. વિકાસને સ્થિર અને સમાવેશી બનાવવો એ જ ભવિષ્યની મુખ્ય ચાવી રહેશે.