લોકજીવનમાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા

લોકજીવનમાં 'જ્ઞાન' એક એવી શક્તિ છે જે લોકોને જીવનના પડકારોનો સામનો કરવામાં અને સફળતા પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે. તે લોકોને તેમના આસપાસના વિશ્વને સમજવા, નિર્ણયો લેવા તથા સમસ્યાઓનું નિરાકરણ કરવામાં સક્ષમ બનાવે છે. લોકજીવનમાં સંસ્કારો બાળકને બાળપણથી મળતા રહે છે. આ સંસ્કારો એ જ ભારતીય પરંપરા છે. લોકજીવનમાં સંસ્કારો બાળકને બાળપણથી મળતા રહે છે. આ સંસ્કારો એ જ ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા છે.

'सम्भूय समुत्थान', 'वसुधैव कुटुम्बकम्' एवं 'आत्मवत् सर्वभूतेषु'

વર્તમાનમાં રાષ્ટ્રીય ભાવના અને રાષ્ટ્રીય એકતાના નિર્માણમાં પણ ઉપરોક્ત વેદ-જ્ઞાન પરંપરાનાં મૂળ અભણ, ગરીબ લોકોના રોજિંદા જીવનવ્યવહારમાં ઓતપ્રોત મળી રહે છે. ગ્રામ્ય પ્રજાજીવનમાં સ્વરૂપ ઉપરથી સંસ્કૃતિનું મૂલ્યાંકન કરવાનું હોય તો એનામાં પ્રાણભૂત એવા આધ્યાત્મિક, માનવીય ભાવ તથા ભક્તિ-શક્તિના સંસ્કારોથી મૂલ્યાંકન કરવું આવશ્યક છે. લોકોના આચાર, વ્યવહાર, આતિથ્ય-આદર, પશુપ્રેમ, ધર્મ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા-માન્યતા, ઉત્સવ-પર્વ વગેરે લોકજીવનના વ્યવહારમાં મળી રહે છે.

ભારતીય જ્ઞાન સામાજિક સમરસતાના નિર્માણમાં પ્રાણભૂત છે. વ્યવહારજગતમાં માણસને એકલપેટું પશુ નહીં બનવા, પારકાની પણ ભૂખ પ્રથમ દૂર કરવાની પ્રેરણા આપે છે.

'उच्चा दिवि दक्षिणावन्तो ।।' — ऋग्वेद

ભારતીય જ્ઞાનવેદ વારંવાર કહે છે કે તમારી આસપાસ જે કોઈ અભાવગ્રસ્ત-જરૂરતમંદ હોય તેને મદદ કરો, દાન આપો. મદદ અથવા દાન દેવાથી ધનસંપદા વધશે, ઘટશે નહીં. સમાજમાં ભૂખ એક અભિશાપ અને કલંક છે. આપણી સામાજિક વ્યવસ્થાની સૌથી મોટી ખામી 'ભૂખ' છે. ભૂખ હોવી ભારતીય સભ્યતા ઉપર કારમો ઘા છે.

ભારતીય જ્ઞાનનું ધ્યેય માત્ર ભૌતિક એકાંગી વિકાસ નથી, પરંતુ જીવમાત્ર (મનુષ્યમાત્ર)ના સર્વાંગી વિકાસનું છે. વેદ-ઉપનિષદ જેવા તત્ત્વજ્ઞાન ગ્રંથોનો સારાંશ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા દ્વારા આજે પણ લોકજીવનમાં ધબકી રહ્યો છે. આપણા વંદનીય સંત વિનોબાજી ભાવે કહે છે કે ભારતીય સમાજને સાચવનારમાં લોકસાહિત્યના સંતોની ભજનવાણી, કથા, સંતજીવન અને કવનનું મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન છે. ભારત એ 'માનવજાતની જન્મભૂમિ' છે. એ ઋષિ-મુનિઓની પવિત્ર તપસ્યાની ભૂમિ છે. એ પવિત્ર ભૂમિમાં લોકજીવનનો ઉદય થયો છે. એ જ પવિત્ર ભૂમિમાં ઉછરેલા, આળોટેલા અને જીવેલા સંસ્કારો યુવા વયે વૃક્ષ બની પ્રેરણાસ્રોત બની રહે છે.

सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु, मा कश्चित् दुःखभाग् भवेत्।।

ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો નાદ ઘરોઘર પહોંચાડનાર ભારતીય સંતોમાં અનેક એવા સંતો છે, જેમને રૂઢિવાદી ચુસ્ત વિચારધારાએ સમાજથી વિભાજિત કરી બહિષ્કૃત કર્યા હતા. આ વાતથી કબીર કહે છે:

'सुखिया सब संसार, खाय ने सुये;
दुःखिया दास कबीर, जागे और रोये।'

સંસારી લોકો મોટાભાગે પોતાનું પેટ ભરી ખાય-પીએ અને જિંદગીભર સૂતા રહે છે. તેમને પોતાની બાજુમાં રહેતા ગરીબ-રંક માનવો પ્રત્યે પણ કોઈ દયાભાવ ઉપજતો નથી. કોઈ પરોપકારી કાર્ય માટે તેઓ જાગતા નથી. એવા લોકો સંતની દૃષ્ટિએ 'પશુવત્' ગણવામાં આવ્યા છે. કબીર સાહેબ કહે છે કે સમાજમાં સંતોનું જીવન એવું હોય છે કે તેઓ પારકા જીવો પ્રત્યે, બીજા જીવો પ્રત્યે કરુણાભાવથી તેમના દુઃખ-દર્દ દૂર કરવા રાત-દિવસ જાગતા રહે છે, લોકોને જગાડતા રહે છે અને સામાજિક બૂરાઈઓ દૂર કરવા વારંવાર વિનંતીઓ કરતા રહે છે. છતાં 'પાડાની પીઠે પાણી રેડ્યું' જેવી અસર સમાજ ઉપર થતી જોઈ સંતોનું હૃદય ધ્રુજી ઊઠે છે, જેને લોકવાયકામાં 'રડવાનું' કહે છે.

માનવીય મૂલ્યોના વિરુદ્ધ કાર્ય કરવું એ 'અસુરીવૃત્તિનું કાર્ય' કહેવાયું છે. અહીં ભારતીય જ્ઞાનને કેટલાક સ્વાર્થી પરિબળોએ જાતિવાદનો શંખ ફૂંકીને સમાજની સંગઠનશક્તિને જુદા-જુદા જાતિ-જ્ઞાતિવાદી વાડાઓમાં બાંધી દીધી. પરિણામે સમાજમાં સામાજિક સમરસતા સ્થાપિત થઈ નહીં. પરિણામે પરાધીન સમાજ અરાજકતા અને આતંકવાદની નાગચૂડમાં ફસાઈ ગયો. જ્યાં-ત્યાં જન્મજાતિના અલગ-અલગ નિવાસ, અલગ-અલગ આસ્થાનાં મંદિર-મઠ, અલગ-અલગ સ્મશાનભૂમિ, અલગ-અલગ જ્ઞાતિમંડળો વગેરે જોવા મળે છે. અહીં 'સૌનું ભલું થાઓ, સૌ સુખી થાઓ કે સૌ નિરોગી રહો' જેવી સમાનતા અને સમરસતાની ભાવનાનો છેદ ઉડાવી દેવામાં આવ્યો છે.

આચાર્ય તુલસીદાસજી રામાયણની એક ચોપાઈમાં કહે છે:

'नहि दरिद्र कोउ दुःखी न दीना।
नहि कोउ अबुध न लच्छन हीना॥
अल्प मृत्यु नहि कवनिउ पीरा।
सब सुन्दर सब विरुज शरीरा॥'

ભારતીય સમાજમાં આર્થિક અસમાનતા પણ ન હોવી જોઈએ. કોઈ ગરીબ શા માટે દુઃખી હોય? સૌને રોટી, કપડાં, મકાન અને રોજિંદા જીવનની જરૂરિયાતો સહજ-સરળ રીતે પ્રાપ્ત હોવી જોઈએ. ભારતીય જ્ઞાન પરંપરામાં રંગ, જાતિ, સંપ્રદાય કે ક્ષેત્ર આધારિત કોઈ પણ પ્રકારનો ભેદભાવ ન હોવો એ સાચું ભારતીય દર્શન છે. સૌ પ્રસન્ન રહો, કોઈ દુઃખી ન હોય – એ વાત સંત તુલસીદાસજીના વિચારમાં 'પીડારહિત સમરસ સમાજ'ના નિર્માણ માટે પ્રેરણાદાયી છે. સમરસતાની ધારણશક્તિ એટલી પ્રચંડ હોય છે કે વ્યક્તિ અને સમાજ પરસ્પર રક્ષા અને વિકાસ કરી શકે છે. જ્યારે સમરસતા 'ધર્મ' બની જાય, ત્યારે પ્રજા પરસ્પર એકબીજાનું રક્ષણ કરે છે. ભારતીય ધર્મનો આધાર સમરસતામાં જ છે.

उत देवा अवहितं देवा उन्नयथा पुनः ।। (अथर्ववेद)

અથર્વવેદ કહે છે કે પ્રબુદ્ધજનોએ પતિત, પછાત અને રાંક લોકોની વારંવાર મદદ કરવી જોઈએ. અમીરી-ગરીબી વચ્ચેની ખાઈ પૂરવી જોઈએ, જેથી કરીને વિષમતાનો જન્મ ન થાય. આ ભારતીય જ્ઞાનની અસર લોકજીવનમાં પડતાં, જ્યાં-ત્યાં અનાથાશ્રમો, ભોજનાલયો અને સેવા કેમ્પો ઊભા થતા જોવા મળે છે. એકબીજાને સહકાર આપી સહયોગી બનવું એ કાર્ય સહયોગાત્મક ઢંગે થવું – એ જ માનવીય મૂલ્યોનું તારણ છે. સૌની ભાગીદારી સુનિશ્ચિત હોવી જોઈએ. સહયોગ જ ભારતીય પરંપરા છે. હિંસાત્મક સંઘર્ષ તો લોકશાહી વિચારથી વિરોધી વિચાર છે. એટલે જ વેદ સ્પષ્ટ કહે છે:

शत हस्त समाहर सहस्रहस्त सं किरां।

'સો હાથોથી કમાવો... હજારો હાથોથી વિતરણ કરો!'

અહીં વેદ દાનેશ્વરી દાતાઓને સૂચના આપે છે કે તમારી કમાણીનો દશાંશ ભાગ જરૂરિયાતમંદોને એવી રીતે આપો કે તેમની ગરીબી દૂર થઈ જાય. ગરીબી દૂર કરનાર દાન ખરું વરદાન છે. અથર્વવેદ અને ઋગ્વેદ બંનેના મંત્રોનો સાર કેટલો વ્યાપક છે, તેની કલ્પના કરતાં પ્રશ્ન થાય છે કે આજ સુધી ભારતનો બૌદ્ધિક સમૃદ્ધ સમાજ આ દિશામાં યોગ્ય આયોજન કેમ કરી શક્યો નથી? 'સો હાથોથી કમાઈ અને હજાર હાથોથી વિતરણ'ની વાત સ્વતંત્ર ભારતમાં કેમ સમજી શકાઈ નહીં? અહીં પંડિત દીનદયાળજી ઉકેલ આપતાં કહે છે: 'એક માણસ કમાશે, આખો પરિવાર ખાશે.' અથર્વવેદનો સાર પણ એ જ છે. સુખ-સાધનોનો સદુપયોગ જ સમરસતાનો આધાર છે. ધનસંપત્તિનું ઉચિત લોકોમાં ઉચિત રીતે વિતરણ ન થવું એ સામાજિક વિદ્વેષને જન્મ આપે છે. અભાવગ્રસ્ત વ્યક્તિઓને સહાયતા કરવાની વાત વેદ કરે છે. અહીં અભાવગ્રસ્તનો અર્થ 'જીવનની મૂળભૂત સુવિધાઓથી વંચિત વ્યક્તિ' એવો થાય છે. 'સ્વયં જીવો – બીજાને જીવવા દો.' જીવવાનો અધિકાર સૌને છે. આ સમરસતાનો સિદ્ધાંત છે. અપરિગ્રહી બની બીજા પ્રત્યે દયાવાન બનવાનો વેદ આદેશ આપે છે.

અભ્યુદયની દિશામાં ત્યારે ગતિ થઈ કહેવાય, જ્યારે વ્યક્તિ સદ્ભાવ, સહયોગ અને સદાચારના માર્ગે ચાલીને પોતાના આત્મવિશ્વાસને સુદૃઢ કરે. અથર્વવેદ સમરસતા જાળવી રાખવાનો ઉપદેશ આપે છે.

उद् ऊर्ध्वं गच्छ।

'ઉપર ઊઠો – નીચે પડો નહીં!'

વર્તમાન સ્થિતિથી ઉપર ઊઠો, શ્રેષ્ઠ બનો, શિખર તરફ ગતિ કરો. નીચેની સીડીઓ પર રહેલા નિમ્નતા અને હલકાપણાના વિચારોથી દૂર રહો. અગ્નિના પ્રકાશની જેમ ઉપર ચમકો.

લોકજીવનના રોજિંદા જીવનમાં મને મારા ઘરમાં જે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના સંસ્કારો પ્રાપ્ત થયા, તે કોઈ શાસ્ત્ર કે ગ્રંથ દ્વારા મળ્યા નથી. મારો જન્મ ઈ.સ. ૧૯૪૦ (વિ.સં. ૧૯૯૬, ફાગણ સુદ-૧૫, શનિવાર)માં થયો હતો. આજે હું મારા આયુષ્યના ૮૬માં વર્ષમાં જીવી રહ્યો છું.

મારી પાંચેક વર્ષની ઉંમરે મારા દાદીમા વહેલી પરોઢે ઊઠીને ધરતીમાતાને વંદન કરતાં. ત્યારબાદ સૌપ્રથમ ગૌમાતાને ખાવાનું આપતાં. પોતાના પુતારાના બે છેડા ભેગા કરીને હાથ જોડી વંદના કરતાં. ગૌમાતાની પીઠ, છાતી અને ગળાને સ્પર્શ કરતાં ત્યારે ગૌમાતા મારી દાદીના હાથ ચાટતાં અને પ્રેમભરી આંખોથી અશ્રુ સાથે આશીર્વાદ આપતાં – એ દૃશ્ય મેં જાતે જોયું છે.

નાહ્યા-ધોયા પહેલાં ઘર-આંગણું સાફ કરવા મારા માતાજી પરમાબાઈને કોઈએ કહેવું પડ્યું હોય એવું મેં ક્યારેય અનુભવ્યું નથી. ગામના તળાવના કૂવામાંથી પાણી ભરી લાવવું, ચૂલો સળગાવતી વખતે ચૂલાને વંદન કરવું, અગ્નિમાં અન્નનો ભોગ આપવો તથા તાવડીમાં બનતો પ્રથમ રોટલો ગૌમાતા અને કૂતરા માટે રાખવો – આ બધું દૈનિક જીવનનો ભાગ હતું. મારા પિતાજી અને ભાઈ નાહી-ધોઈને શ્રી ગણેશદાદાની પતરીપૂજા કર્યા વગર, ધૂપ-દીવો કર્યા વગર અન્ન કે પાણી મોઢામાં લેતા હોય એવો કોઈ દિવસ આવ્યો નથી.

મારું વતન અબડાસાના સુથરી ગામ છે. ત્યાં આઝાદી પહેલાં મહાજન જૈન સમાજ તરફથી દવાખાનામાં મફત સારવારની સેવા ઉપલબ્ધ હતી. આજુબાજુનાં ગામોમાંથી બીમાર લોકો ગાડાથી કે પગપાળા ચાલીને સુથરી દવાખાને આવતા. બપોરના ટાણે મારા દાદીમા 'સેજબાઈ' મારા પિતાને કહેતાં : "પુત્ર જખરા! દવાખાને જા. ત્યાં કોઈ જરૂરિયાતમંદ ભૂખ્યો હશે, તેને તેડી આવ." પિતાજી ત્યાં જતા અને મહેમાનને તેડી લાવી ભોજન કરાવતા. આ છે *'અતિથિ દેવો ભવઃ'*. ન શાસ્ત્ર વાંચન, ન કથા સાંભળી, ન મંદિરમાં પ્રવેશ મળ્યો, ન સમાજે આવકાર્યો; છતાં આ ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનાં સંસ્કારબીજ અમર રહ્યા છે.

ભૌતિક ભોગ-વિલાસની બાબતો પાછળ 'હું અને મારું ઘર સુખી થાય' એવી ભારતીય સભ્યતા વિરુદ્ધની ગાંડપણભરી દોડના કારણે ઊભા થતા તણાવ, ભવિષ્યની ચિંતા તથા રોજિંદા સંઘર્ષમય જીવનમાં આવતી અડચણો, ક્ષુલ્લક કારણોસર થતા ઝઘડા, સ્વભાવગત દોષો અને અહંકારી મહત્ત્વાકાંક્ષાના કારણે આવતી નિરાશા તથા તેમાંથી પેદા થતી અસહિષ્ણુતા જેવી અનેક બાબતોથી ભારતીય માનવ આજે ગ્રસ્ત છે.

વ્યક્તિના કલ્યાણની સાથે વિશ્વકલ્યાણની ભાવના 'વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્'ની સંકલ્પના સ્વાભાવિક રીતે પ્રાચીન કાળથી જ ભારતીય જ્ઞાન પરંપરામાં ઉતરી આવી છે. એ જ વિશ્વને ભારતની અણમોલ ભેટ છે.

ॐ सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु।
सह वीर्यं करवावहै।
तेजस्वि नावधीतमस्तु। मा विद्विषावहै॥

આ શાંતિમંત્ર ઉપનિષદનો પ્રસિદ્ધ મંત્ર છે. "હે ઈશ્વર! અમે બંનેનું (ગુરુ અને શિષ્યનું) એક સાથે રક્ષણ કરો. અમારું એક સાથે પાલન-પોષણ કરો." આ છે 'વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્'ની રાષ્ટ્રીય ભાવના. સહયોગની સાથે સહઅસ્તિત્વ અને જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટેની આ પ્રાર્થના છે. ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાએ ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં અભણ અને અબૂઝ સમાજમાં ધર્મભાવનાનાં સંસ્કારબીજ રોપવાનું કાર્ય કર્યું છે. આ વારસાગત સંસ્કારો પેઢી દર પેઢી ધાર્મિક જ્ઞાનરૂપે વિકસતા રહ્યા છે. ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા હરતી-ફરતી જ્ઞાનવિદ્યાપીઠ સમાન છે, જે લોકો વચ્ચે પ્રેમ, સન્માન અને સહયોગના સંબંધોને મજબૂત બનાવે છે.

પ્રાચીન શિક્ષણપદ્ધતિમાં નૈમિષારણ્યના જંગલમાં શૌનક મહાશાળાની પરંપરામાં બ્રાહ્મણો પણ શૌનકાદિ બિનબ્રાહ્મણ આચાર્યો પાસેથી શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરતા હતા. ત્યારે કોઈ વર્ણવિષમતા નહોતી. જંગલમાં ચાલતી શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં *'માનવઘડતર'* થતું હતું. આજે "આર્થિક ઉપાર્જન વધુ કેવી રીતે થાય?" એ વાતને વધુ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. પરિણામે માનવતા ગૌણ બની ગઈ છે અને ધન મુખ્ય બની ગયું છે. આપણી રાષ્ટ્રીય ભાવનાનો ભોગ લેતી આજની શિક્ષણપદ્ધતિ ભારતીય જનમાનસ માટે હાનિકારક છે.

લોકજીવનમાં *ધાર્મિક-જ્ઞાન-સંસ્કૃતિ* એ સમાજનો પાયો છે. તહેવારો, પરંપરાઓ, લોકગીતો, વાર્તાઓ અને આખ્યાનો દ્વારા આ વારસો પેઢી દર પેઢી આગળ વધે છે. આ વારસામાં ધાર્મિક વિધિઓ અને માન્યતાઓ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે, જે માનવજીવનને આકાર આપે છે.

ગુજરાતના સંદર્ભમાં આદિવાસી અને છેવાડાના સ્થાનિક સમુદાયોની ધાર્મિક પ્રથાઓ સાંસ્કૃતિક વારસાનું અભિન્ન અંગ છે. લોકજીવનમાં ધાર્મિક માન્યતાઓ, પ્રતીકો અને પરંપરાઓ જીવનશૈલીને દોરે છે.

આદિવાસી સંસ્કૃતિ પ્રકૃતિપ્રેમી, સરળ અને પ્રાચીન પરંપરાઓથી સમૃદ્ધ છે, જે જંગલો અને પહાડો સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલી છે. આપણી સમજમાં ક્યાંક ઊણપ હોય એવું પણ માની શકાય. અભણપણું કે પછાતપણું ભારતીય સંસ્કૃતિનું પર્યાય નથી. દુર્ગમ અને અછૂત વિસ્તારોમાં વસતા લોકો ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સાથે એકરસ થઈને જીવન જીવે છે. તેઓ પોતાની જરૂરિયાતો અનુસાર ઘરવખરી અને સાધનોનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરે છે તથા પોતાની મૌલિકતા જાળવી રાખે છે.

અછૂત ગણાતા લોકો પણ ધાર્મિક વિધિ પહેલાં સ્વચ્છ અને પવિત્ર સ્થાન તૈયાર કરીને પૂજાવિધિ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે મહેશ્વરી (એસ.સી.) સમાજની ધાર્મિક વિધિમાં બારમતી પ્રતીકરૂપે સ્વસ્તિકનું ચિહ્ન દોરવામાં આવે છે. પૃથ્વી ગોળ છે તેનો નિર્દેશ આપતું ગોળાકાર વર્તુળ ગૌગોબર અને ગંગાજળથી લીંપવામાં આવે છે. આ ગોળાકારમાં ધરતીમાતાના ખંડો, પંચતત્ત્વ, ત્રણ ગુણ અને જ્ઞાનરૂપ જ્યોતનાં પ્રતીકો સ્થાપવામાં આવે છે.

મહેશ્વરી સમાજના સ્થાપક કશ્યપ બ્રાહ્મણ માતંગદેવનો જન્મ વિક્રમ સંવત ૧૧૮૩, મહા વદ-૩, શનિવાર, મઘા નક્ષત્ર અને અમૃત ચોઘડિયામાં થયો હોવાનું મનાય છે.

વિધર્મી શાસન દરમિયાન ધર્માંતરણ સામે સંઘર્ષ કરીને સનાતન સંસ્કૃતિના સંસ્કારો અછૂત મેઘવાળ સમાજ સુધી પહોંચાડનાર શ્રી માતંગદેવને મહેશ્વરી સમાજ 'કલ્કિપાત્ર દસમો અવતાર શ્રી માતંગદેવ' તરીકે દૃઢતાપૂર્વક માને છે. મહેશ્વરી સમાજને ભારતીય વૈદિક જ્ઞાન પરંપરા સાથે જોડી રાખવાનું ભગીરથ કાર્ય માતંગદેવે કર્યું છે. મહેશ્વરી સમાજના સામાજિક રીત-રિવાજો અને ધાર્મિક ક્રિયાકાંડોમાં વેદસંસ્કૃતિનો લોકભોગ્ય ભાષામાં ભાવાનુવાદરૂપે જ્ઞાન પરંપરા આજે પણ પ્રચલિત છે.

ભારતીય જ્ઞાન પરંપરામાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાનો નાદ અનાદિકાળથી ગુંજતો રહ્યો છે. ધર્મ અને અધ્યાત્મનું પાવન જ્ઞાન ગુરુપરંપરાએ ભારતના ખૂણે-ખૂણે પહોંચાડ્યું છે. આજે પણ સર્વત્ર ગુરુવંદનાનો નાદ સંભળાય છે—

गुरु ब्रह्मा गुरु विष्णुः।
गुरु देवो महेश्वरः।
गुरु साक्षात् परब्रह्म।
तस्मै श्रीगुरवे नमः॥

मूझकुं पहुँचाया पद निर्वाण, सद्गुरु दातार।
कृपा करी शिष्य जाण, मिट जन्म-मरण केरी हाण।।

સંસારસાગરમાં ભૌતિક ભોગ-વિલાસથી બચાવનાર સદ્ગુરુનું અદકેરું મહત્ત્વ રહેલું છે. "મને ભવપાર કર્યો... આભાર...!" એવી લાગણી વ્યક્ત કરતાં કહે છે : "મિથ્યા ગત દર્શાયા..." જગત જે સત્ય દૃશ્યમાન દેખાય છે તે સ્વપ્નવત્ અને મિથ્યા છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા સ્વસ્વરૂપનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે અને એ જ મોક્ષપદની પ્રાપ્તિરૂપ ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાનો સાર છે.

એક ભજનમાં સ્વરૂપલક્ષ્ય પદની વાત કહે છે :

साधो भाई! सोहं स्वरूप हमारा।
जीव इसका भेद न जाने, जड़-चेतन सूँ न्यारा।।

અનુભવી શિષ્ય પોતાના સ્વરૂપજ્ઞાનની ઝલક આપતાં કહે છે : "સોહં સ્વરૂપ હમારા" – મારા શુદ્ધ ચૈતન્યસ્વરૂપમાં જડ અને ચેતનનો કોઈ ભેદ નથી. મારું સ્વરૂપ કેવું છે? તો કહે છે :

हैं अघट, घटे-बढ़े को, हद-बेहद सूँ पारा।।

અઘટ સ્વરૂપ એવું છે કે તેમાં વધઘટ, હદ કે સીમા જેવી કોઈ મર્યાદા જ નથી. દેશ, કાળ, વસ્તુ, અંત, સૂક્ષ્મ, સ્થૂલ, વ્યાપક કે અવ્યાપક જેવી કોઈ વ્યાખ્યા તેને લાગુ પડતી નથી. તે જેમ છે તેમ જ છે — "સોહં સ્વરૂપ હમારા."

લોકજીવનમાં સંતોએ ભારતીય જ્ઞાનને સંચરાચર સુધી પહોંચાડીને ભારતીય સંસ્કૃતિને દીપાવી છે.

"પોથે પાને લખ્યા હરિ, જેમ વેણુમાં ખાંડ વિખરી;
સંતોએ ખાધી કીડી થઈ, વંચકે વેણુ સાથે લીધી."

રવિ-ભાણ સાહેબની જ્ઞાનસભર વાણી ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાથી આજે પણ જીવંત અને પ્રેરણાદાયી રહી છે. પરમાત્મા (અલખધણી) સંચરાચર અને સર્વવ્યાપક છે, પરંતુ તે અદૃશ્ય, નિરાકાર અને નિરંજન છે. તે સદાકાળ નિત્ય સત્ય છે. આ જ્ઞાન ધર્મગ્રંથોના પાને-પાને જોવા મળે છે, પરંતુ તેનો ભાવ અને દર્શન કોઈક વિરલા જ કરી શકે છે. આધ્યાત્મિક જ્ઞાનના શિખરે ચડીને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાએ આ ભારતીય જ્ઞાન સામાન્ય જનસમુદાય સુધી પહોંચાડ્યું છે. એટલું જ નહીં, આ જ્ઞાનનો મર્મ અભણ કહેવાતા ભજનિકો અને સંતો પોતાના વક્તવ્યમાં એવી રીતે અભિવ્યક્ત કરે છે કે આપણને નવાઈ લાગે.

ગાંધીધામ ખાતે રહેતા માલસી બાપા કન્નર ભગતનો વ્યવસાય બૂટ-ચંપલ બનાવવાનો હતો. તેઓ પોતાની પેઢીએ બેસીને વ્યવસાય કરતાં અને ત્યાં બે-ચાર જિજ્ઞાસુઓ સાથે સત્સંગ ગોષ્ઠિ ચાલતી. એક દિવસ ઉપરોક્ત રવિસાહેબના ભજન અંગે સમજ આપતાં અભણ માલસી બાપા કહેતા :

"આ સંસારસાગરમાં પરમાત્મા અણુએ અણુમાં વ્યાપક છે, પરંતુ તેને પામવા 'કીડી' બનવું પડે. આ સંસાર રેતી જેવો છે અને તેમાં ખાંડ ભળેલી છે. ખાંડ મેળવવી હોય તો સીધી રેતી ખાઈ શકાય નહીં. એ માટે કીડી જેવી સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિ અને ધીરજ જોઈએ. તેવી જ રીતે પરમાત્માનો અનુભવ કરવા માટે આંતરદૃષ્ટિ કેળવવી પડે. મન અને ચિત્તને અંકુશમાં લીધા વગર પરમાત્માનો અનુભવ શક્ય નથી. બાહ્ય ઇન્દ્રિયો દ્વારા પરમાત્માને પામી શકાતાં નથી. જેની વૃત્તિ ગંગાસતીના ભજનોમાં દર્શાવેલી નિર્દોષતા જેવી હોય, તે જ પરમાત્માનો અનુભવ કરી શકે. આવી ભારતીય જ્ઞાનપરંપરા લોકજીવનમાં જનજન સુધી પહોંચી છે."

"પાયો જી મેંને રામરત્ન ધન પાયો,
વસ્તુ અમૂલખ દી મેરે સતગુરુ, કરી કૃપા અપનાયો..." — મીરાંબાઈ

ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાનો સાર મીરાંબાઈના લોકસાહિત્ય અને ભજનોમાં પણ મળે છે. ગુરુકૃપા એ જ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાનો આધાર છે. ભારતીય સંતોએ ભારતીય જ્ઞાનપરંપરા દ્વારા ભારતીય સમાજને સાચવ્યો છે. અનેક સંતોએ અસુવિધાઓ અને સામાજિક કુપ્રથાઓનો ભોગ બનવા છતાં ભારતીય એકાત્મકતાના સિદ્ધાંતને છોડ્યો નથી. તેમણે પોતાના જીવનમાં આ સિદ્ધાંતોને ચરિતાર્થ કરીને નિઃસ્વાર્થ ભાવથી 'વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્' અને 'આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ' જેવા વૈદિક મૂલ્યો જનજન સુધી પહોંચાડ્યા છે.

ગ્રામ્યજીવનનું મૂલ્યાંકન કરવાનું હોય તો ત્યાંના ભક્તિ-શક્તિના પાટપરંપરા, જ્યોતપરંપરા અને સંસ્કારોનું મૂલ્યાંકન કરવું આવશ્યક છે. લોકોના આચાર, વ્યવહાર, આદર, આતિથ્યધર્મ, પશુપ્રેમ, ઉત્સવો, પર્વો અને પવિત્ર તીર્થધામોમાં ભારતીય જ્ઞાનસંસ્કૃતિનું જીવંત સ્વરૂપ જોવા મળે છે.

ભારતીય જ્ઞાનનું ધ્યેય માત્ર ભૌતિક સંપત્તિ ભેગી કરીને પોતાનું પેટ ભરવાનું નથી. આપણી સંસ્કૃતિ કહે છે કે તમારો પડોશી ભૂખ્યો ન સૂએ તેની ચિંતા કરવી અને તેની જરૂરિયાતો સંતોષવી એ જ સાચો ધર્મ છે. ધર્મ કોઈ પાખંડ નથી; ધર્મ તો જીવન જીવવાની પદ્ધતિ છે. ભારતીય સભ્યતામાં મૂળરૂપે જાતિ-પાતિના ભેદ ન હતા. પછીના સમયમાં કેટલાક ભ્રમો અને વિકૃતિઓના કારણે વર્ણવિષમતાના ભેદ ઊભા થયા અને ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાને કલંક લાગ્યો. સામાજિક સમરસતા વિના ભારતીય જ્ઞાન અધૂરું છે. ભારતીય જ્ઞાનપરંપરા વિશ્વકલ્યાણ માટે પ્રેરણાસ્રોત છે.

ભારતીય જ્ઞાનપરંપરા વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે. વૈદિક યુગથી જ ભારતે ધર્મ, તત્ત્વજ્ઞાન, સંગીત, ગણિત, યોગ, સાહિત્ય અને શિલ્પકળા જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ઊંડું અને વ્યાપક જ્ઞાન વિકસાવ્યું છે.

ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાનું મૂળ વેદોમાં છે. જીવનના વિવિધ પાસાંઓ પર વેદોમાં પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે.

ઉપનિષદો અને તત્ત્વજ્ઞાનનું ચિંતન ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાના ઉત્તમ દસ્તાવેજો છે. ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાનો સનાતન ગંગાપ્રવાહ અવિરત રહ્યો છે. ગંગામાં જળ બદલાતું રહે છે, પરંતુ નદી 'ગંગા' જ રહે છે. તેવી જ રીતે ભારતીય જ્ઞાનના પ્રવાહમાં સતત નવું ઉમેરાતું રહે છે, છતાં તેનું મૂળ સ્વરૂપ અવિચળ રહે છે.

ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાના મુખ્ય પાસાંઓ વિશ્વશાંતિ માટે આજે પણ માર્ગદર્શક છે :

(૧) સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે. — વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્

(૨) સૌ સુખી થાઓ. — સર્વે ભવન્તુ સુખિનઃ

આ દિવ્ય સંદેશો આપણી વિરાસત છે. આ પ્રાચીન પરંપરાથી સંકુચિતતા દૂર થઈ શકે છે અને પ્રેમ, કરુણા તથા પરોપકાર જેવા શાંતિના માર્ગ મજબૂત બની શકે છે. અહિંસા અને સદ્ભાવના આપણા લોકજીવનમાં તાણાવાણાની જેમ વણાઈ ગયાં છે, જેનું આપણને ગૌરવ છે.