“અખંડ ભારત” એટલે આપણી “વૈશ્વિક આધ્યાત્મિક એકાત્મ્તા”

શું અખંડ ભારતની રચનાનો અર્થ એ થશે કે આપણે પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને અન્ય પડોશી દેશોને વર્તમાન ભારત સાથે ભૌગોલિક એકમ તરીકે જોડીશું? શું અખંડ ભારતની દૃષ્ટિ માત્ર ભારતીય ઉપખંડને આવરી લે છે? હકીકતમાં, અખંડ ભારત માત્ર ભૌતિકવાદમાં જ નહીં, પણ પણ એકાત્મ્તાની આધ્યાત્મિકતામાં રહેલા સાંસ્કૃતિક પ્રવાહનો દિવ્ય વિચાર છે જે ભૂગોળ અખંડ ભારતની વિભાવના કરતાં ગૌણ છે વ્યવહારિક રીતે બધા દેશો એકબીજા સાથે ભળી જાય તે જરૂરી નથી અને શક્ય પણ નથી .આપણે સ્વતંત્રતાથી જ અખંડ ભારત વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ. ઘણા લોકો, ખાસ કરીને આજની પેઢીના યુવાનો, આ ખ્યાલને અવ્યવહારુ માને છે. આ ખ્યાલનો વિરોધ કરનારાઓ વારંવાર પૂછે છે: શું અખંડ ભારતની રચનાનો અર્થ એ થશે કે આપણે પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને અન્ય પડોશી દેશોને વર્તમાન ભારત સાથે ભૌગોલિક એકમ તરીકે જોડીશું? શું અખંડ ભારતની વાત ફક્ત ભારતીય ઉપખંડને આવરી લે છે? હિન્દુ સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત કંબોડિયા, વિયેતનામ, થાઇલેન્ડ અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા દેશો સંયુક્ત ભારતના આ ખ્યાલમાં ક્યાં બંધ બેસે છે? શું કોઈ અન્ય દેશ અખંડ ભારતને સાકાર કરવા માટે પોતાના અસ્તિત્વનું બલિદાન આપીને એક જ અસ્તિત્વમાં ભળી જવા તૈયાર હશે? શું આ શક્યતા લાંબા સમય સુધી વ્યવહારુ લાગે છે? આ પ્રશ્નોના જવાબ એક જ વાક્યમાં આપી શકાય છે:

અખંડ ભારત એ ભૌતિકવાદમાં નહીં પણ એકાત્મ્તાની અને આપણી આધ્યાત્મિકતામાં રહેલા સાંસ્કૃતિક પ્રવાહનો દિવ્ય વિચાર છે. તેથી, ભૂગોળ અખંડ ભારતની વિભાવના કરતાં ગૌણ છે. બધા દેશો માટે ભળી જવું જરૂરી નથી. ભારતીય હિન્દુ સંસ્કૃતિની શાશ્વત ચેતના પૃથ્વીના મોટા ભાગમાં સમાજો અને સમુદાયોના ધાર્મિક જીવનનો પાયો રહી છે. સમય જતાં, આક્રમણકારો, જાતિવાદ, સંસ્થાનવાદ અને અન્ય ધર્મના ઉપદેશકો અને મિશનરીઓ દ્વારા ફેલાવવામાં આવેલા ધર્માંતરણના તોફાનમાં, શાશ્વત મૂલ્યો પર આધારિત આ ધર્મ ચેતના ઘણા પ્રદેશો અને સામાજિક સમુદાયોમાં ખોવાઈ ગઈ.

ભારતમાં પણ, સ્વતંત્રતા પછી આ સાંસ્કૃતિક ચેતનાને નાબૂદ કરવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા. જો કે, શાશ્વત મૂલ્યો પર આધારિત ચેતના સ્વભાવે આધ્યાત્મિક છે, અને તેથી, તેને નાબૂદ કરવી અશક્ય હતું. ભારતમાં, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ અને અન્ય ઘણા આધ્યાત્મિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક સંગઠનોના પ્રયાસો દ્વારા, આપણે આ ભારતીય ચેતનાનું એક મજબૂત સ્વરૂપ ફરીથી ઉભરતું જોઈ રહ્યા છીએ. આ ચેતના હજુ પણ પૃથ્વીના મોટા ભાગમાં ફેલાયેલી છે. જ્યારે આ ચેતના આ ભૂમિઓમાં મજબૂત સ્વરૂપમાં ઉભરી આવશે, ત્યારે અખંડ ભારતનું સ્વપ્ન સાકાર થશે. ભલે રાજકીય નકશા પર બધા દેશોનું નામ ભારત ન હોય, પણ જ્યાં પણ ભારતીય ચેતના આધારિત મૂલ્યો ફરીથી સ્થાપિત થશે, તે બધી ભૂમિઓ અને સમાજો 'અખંડ ભારત'નો ભાગ બનશે.વાસ્તવમાં, અવિભાજિત ભારતની આસપાસ રહેલી દ્વિધાનું કારણ રાષ્ટ્ર અને રાષ્ટ્ર-રાજ્ય વચ્ચેના તફાવતની સમજણનો અભાવ છે. પશ્ચિમમાં, દેશનો ખ્યાલ ફક્ત ભૂગોળ પર આધારિત છે, રાજકીય વિજ્ઞાનના દ્રષ્ટિકોણથી.

પશ્ચિમી દેશો મુખ્યત્વે ભૂમિગત વિસ્તારને દેશ અથવા રાષ્ટ્ર-રાજ્ય તરીકે ઓળખે છે. જોકે, ભારતીય દ્રષ્ટિકોણ અલગ છે. ભારતમાં, રાષ્ટ્રનો ખ્યાલ મુખ્યત્વે સંસ્કૃતિમાં મૂળ ધરાવે છે. ભારતીય સાહિત્ય પર એક નજર નાખતાં જાણવા મળે છે કે ચોક્કસ સભ્યતાના મૂલ્યોને સ્વીકારવાની અને પોતાના જીવનમાં સમાવિષ્ટ કરવાની સંસ્કૃતિને રાષ્ટ્ર કહેવામાં આવે છે. ભૂગોળ આનાથી ગૌણ છે, અને સંસ્કૃતિ પ્રાથમિક છે. આમ, ભારતીય સંદર્ભમાં, રાષ્ટ્ર અથવા અવિભાજિત ભારત એક સાંસ્કૃતિક પ્રવાહ છે. ભારતીય સાહિત્યમાં, ભારતવર્ષને આ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે:

उत्तरम् यत् समुद्रस्य दक्षिणं हिमवदगिरे:
वर्ष तद्भारतं नाम भारतीय यत्न संतति:

પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયે ૨૪ ઓગસ્ટ, ૧૯૫૩ ના રોજ તેમના હિન્દી સાપ્તાહિક પંચજન્યમાં આ ખ્યાલને સમકાલીન સંદર્ભોમાં સ્પષ્ટ કરતા કહ્યું, "અખંડ ભારત માત્ર દેશની ભૌગોલિક એકતા જ નહીં પરંતુ જીવન પ્રત્યેના ભારતીય દૃષ્ટિકોણને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે વિવિધતામાં એકતા જુએ છે. તેથી, આપણા માટે, અખંડ ભારત એ કોઈ રાજકીય સૂત્ર નથી જે આપણે અપનાવ્યું છે કારણ કે તે કોઈ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં લોકપ્રિય હતું; તેના બદલે, તે આપણા સમગ્ર દર્શનનો પાયો છે. ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ ના રોજ, ભારતની એકતાના વિઘટન અને જાન-માલના ભારે નુકસાનને કારણે લોકોએ અખંડિતતાના અભાવના દૃશ્યમાન પરિણામો જોયા. તેથી, આજે ભારતને ફરીથી એક કરવાની ભૂખ વધુ મજબૂત બની છે. પરંતુ જો આપણે આપણા જીવન-પ્રવાહના અંતર્ગત પ્રવાહનું અવલોકન કરવાનો પ્રયાસ કરીશું જે યુગોથી વહે છે, તો આપણને ખ્યાલ આવશે.

"આપણી રાષ્ટ્રીય ચેતના હંમેશા એકતા માટે પ્રયત્નશીલ રહી છે, અને આપણે આ પ્રયાસમાં મોટાભાગે સફળ રહ્યા છીએ." દીનદયાળ ઉપાધ્યાયજીના મતે, "આપણે ક્યારેય ભૂમિ, લોકો અને સંસ્કૃતિને એકબીજાથી અલગ કર્યા નથી, પરંતુ તેમની એકતાની અનુભૂતિ દ્વારા રાષ્ટ્રને સાકાર કર્યું છે. અખંડ ભારત આ રાષ્ટ્રીય એકતાનો પર્યાય છે."તેમણે સ્પષ્ટતા કરી, "એક દેશ, એક રાષ્ટ્ર અને એક સંસ્કૃતિના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો 'અખંડ ભારત' શબ્દ દ્વારા સમાયેલા છે. 'અખંડ ભારત' ની વિભાવનામાં સમગ્ર ભૂમિના દરેક કણને, અટોકથી કટક, કચ્છથી કામરૂપ અને કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધી, ફક્ત પવિત્ર અને પવિત્ર જ નહીં, પણ પોતાના તરીકે પણ ધ્યાનમાં લેવાની ભાવનાનો સમાવેશ થાય છે. આ પવિત્ર ભૂમિ પર અનાદિ કાળથી ઉભરી આવેલી અને આજે અસ્તિત્વમાં રહેલી પરંપરાઓમાં સમય અને સ્થળને કારણે ઉપરછલ્લી ભિન્નતા હોઈ શકે છે, પરંતુ 'અખંડ ભારત' ના દરેક ભક્ત તેમના સમગ્ર જીવનમાં મૂળભૂત એકતા જુએ છે. તેથી, તેઓ આત્મીયતા અને તેના પરિણામે મળતા પરસ્પર આદર અને વિશ્વાસની ભાવના ધરાવે છે. તેઓ તેમના સુખ અને દુ:ખ સાથે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે. આ 'અખંડ ભારત' માતાના પુત્રોએ વિવિધ કેન્દ્રોમાં પોતાની પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા બનાવેલી રચનાઓ પણ એકતાનો દોર વહેંચે છે. આપણા ધાર્મિક સિદ્ધાંતો, અર્થશાસ્ત્ર અને રાજકારણ, આપણું સાહિત્ય, કલા અને ફિલસૂફી, આપણો ઇતિહાસ, પૌરાણિક કથાઓ અને અર્થ, આપણી યાદો અને કાયદા, બધામાં વિવિધ પાસાઓ અનુસાર, દેવતાઓની પૂજાના બાહ્ય, જુદા જુદા પાસાઓ છે. તફાવતો હોવા છતાં, ભક્તની ભાવના એક છે. અખંડ ભારતની અસ્મિતા માટે આપણી સંસ્કૃતિની એકતાનું દ્રષ્ટિકોણ આવશ્યક છે."

***