તંત્રીલેખ

1991માં જ્યારે આર્થિક ઉદારીકરણની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ, ત્યારે ભારતની કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન ક્ષમતા (GDP) અંદાજે USD 275 અબજની આસપાસ હતી. તે સમયે દેશ ધીમી આર્થિક વૃદ્ધિમાં ફસાયેલો રહ્યો હતો. રાજ્ય સ્તરે પણ માળખાકીય નબળાઈઓ, જાહેર ક્ષેત્રમાં સતત થતા નુકસાન અને રોકાણ માટે અનુકૂળ વાતાવરણના અભાવે વિકાસની ગતિ મર્યાદિત રહી.

ગુજરાતમાં પણ આ સ્થિતિ ખાસ કરીને ઊર્જા અને ઔદ્યોગિક માળખામાં સ્પષ્ટ રીતે દેખાતી હતી.ઉદ્યોગ, વીજળી, બંદરો અને માર્ગ માળખામાં ક્રમબદ્ધ સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા, જેના પરિણામે વિકાસની દિશા બદલાતી ગઈ. 1991 પછીના દાયકામાં ગુજરાતની GDP વૃદ્ધિ દર 6–7% સુધી પહોંચ્યો અને 2000 પછીના સમયમાં તે સતત 8–10% ની આસપાસ રહ્યો, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઊંચો હતો. આજે, 2024–25માં, ગુજરાતનું GSDP ₹25 લાખ કરોડથી વધુ છે અને પ્રતિવ્યક્તિ આવક ₹3 લાખને પાર કરી ચૂકી છે—જે આ લાંબા ગાળાના સુધારાઓનું સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ છે.

આ પરિવર્તનનું સૌથી જીવંત ઉદાહરણ ગુજરાત ઈલેક્ટ્રિસિટી બોર્ડ (GEB) છે. 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં GEB ભારે નુકસાનમાં ચાલતું હતું. દર વર્ષે અંદાજે ₹2,000–₹2,500 કરોડનું નુકસાન, ઊંચા ટ્રાન્સમિશન અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન લોસ તથા નબળી વસૂલાતે વીજ ક્ષેત્રને અક્ષમ બનાવી દીધું હતું. વીજ પુરવઠાની અનિશ્ચિતતાનો સીધો પ્રભાવ ઉદ્યોગો અને રોકાણ પર પડતો હતો. ત્યારબાદ GEBનું વિકેન્દ્રીકરણ કરીને ઉત્પાદન, ટ્રાન્સમિશન અને વિતરણને અલગ સંસ્થાઓમાં વહેંચવામાં આવ્યા. જવાબદારી સ્પષ્ટ બની, કાર્યક્ષમતા વધી અને નાણાકીય શિસ્ત અમલમાં આવી. પરિણામે આજે રાજ્યની વીજ કંપનીઓ નફામાં છે, AT&C લોસ દેશના સૌથી ઓછા સ્તરે છે અને 24x7 વીજ પુરવઠો ગુજરાતની ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતાનો મજબૂત આધાર બની ગયો છે. આવા તો અનેક ઉદાહરણો છે.

રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ 1991થી આજ સુધી સમાન યાત્રા જોવા મળે છે. ભારતની GDP આજે USD 4.5 ટ્રિલિયનની નજીક પહોંચી છે અને વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે પણ 6.5–7.5% ની આસપાસ વૃદ્ધિ જાળવી રાખવામાં સફળ રહ્યું છે. આ સ્થિરતા આંતરિક માંગ, કર માળખાની સરળતા અને સતત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણથી મજબૂત બની છે.

આ સમગ્ર યાત્રા દરમિયાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓએ પણ અનેક અવરોધો ઊભા કર્યા. ખાસ કરીને જ્યારે અમેરિકા વૈશ્વિક વેપારમાં પોતાને હવાલદાર સમજીને આગળ વધે છે, ત્યારે તેની સાથેના વેપારમાં ટેરિફ મુદ્દાઓ—સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ અને કેટલાક કૃષિ ઉત્પાદનો પર—ભારતીય નિકાસકારો માટે પડકારરૂપ રહ્યા. તેમ છતાં, બજારોનું વૈવિધ્યીકરણ, સેવાઓની નિકાસ અને મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનો તરફ વળવાથી આ અસરને મોટા ભાગે સંતુલિત કરવામાં આવી. બીજી તરફ, રશિયા–યુક્રેન સંઘર્ષથી વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઈ અને ઊર્જા કિંમતોમાં ઉછાળો આવ્યો. આવી સ્થિતિમાં રશિયા સાથેના ઊર્જા સહકારથી કાચા તેલની ઉપલબ્ધિ સુનિશ્ચિત થઈ, જેના કારણે મોંઘવારી નિયંત્રણમાં સહાય મળી અને આયાત બિલ પર દબાણ ઘટ્યું. આ તમામ અવરોધો વચ્ચે સંતુલિત વેપાર નીતિએ દેશની અર્થવ્યવસ્થાને સ્થિર રાખી.

સાથોસાથ, તાજેતરમાં ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાં IndiGo સંદર્ભે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલો નિર્ણય સમયોચિત અને જાહેર હિતને પ્રાથમિકતા આપતો સાબિત થયો છે. ઝડપથી વધતી યાત્રિક સંખ્યા અને કામગીરીના દબાણ વચ્ચે, જ્યારે કોઈ ખાનગી સંસ્થા વ્યવસ્થાગત કારણોસર સેવાઓમાં વિક્ષેપ અનુભવે છે, ત્યારે નિયમનકારી હસ્તક્ષેપ જરૂરી બની જાય છે. સરકારના પગલાં એ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાં કદ કે બજારહિસ્સા કરતાં વધુ મહત્વ જવાબદારી, ક્ષમતા અને યાત્રીઓના હિતને છે. આ નિર્ણય માત્ર તાત્કાલિક સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળે સ્પર્ધાત્મક, વિશ્વસનીય અને યાત્રિક કેન્દ્રિત ઉડ્ડયન વ્યવસ્થાના નિર્માણ તરફનું દ્રઢ પગલું છે.

1991થી આજ સુધીની આ યાત્રા સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે કે આર્થિક સુધારા, સંસ્થાગત વિકેન્દ્રીકરણ અને વૈશ્વિક અવરોધો વચ્ચે સંતુલિત વેપાર નીતિ—આ ત્રણ તત્વોએ ગુજરાત અને ભારત બંનેને નવી ઊંચાઈઓ સુધી પહોંચાડ્યા છે. નુકસાનમાંથી નફા સુધીનો ફેરફાર, ધીમી વૃદ્ધિમાંથી વૈશ્વિક સ્તરની અર્થવ્યવસ્થા સુધીનો ઉછાળો અને સતત પડકારો વચ્ચે પણ સ્થિરતા જાળવી રાખવાની ક્ષમતા—આ બધું લાંબા ગાળાની નીતિગત સ્પષ્ટતાનું પ્રતિબિંબ છે.

આવા ઉતાર-ચડાવોની વચ્ચે પણ પ્રવર્તમાન સરકાર પ્રત્યેની ટીકા નોંધપાત્ર રીતે ઓછી થઈ છે, જે કોઈ પણ સદ્પ્રવૃત્ત અને વિશ્વસનીય શાસનનું લક્ષણ ગણાય. તેથી, જ્યારે આપણે 2026માં પ્રવેશીએ છીએ, ત્યારે આપણાં સાર્વભૌમત્વ, આર્થિક સ્થિરતા અને દીર્ઘકાલીન હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને, વધુ જાગૃત, વધુ પ્રયત્નશીલ અને વધુ જવાબદાર બનવાની નમ્ર અપીલ આપણી સામે સ્વાભાવિક રીતે ઉભી રહે છે.