તંત્રીલેખ

અલ્ગોરિધમિક અતિક્રમણ: ગુજરાતના સામાજિક-આર્થિક તાણાવાણા પર ક્વિક કોમર્સનો પ્રહાર

ભારતના શહેરી છૂટક વેપાર (Retail Ecosystem) માં આવી રહેલા વર્તમાન પરિવર્તનને મોટાભાગે ટેકનોક્રેટિક અને ગ્રાહક-કેન્દ્રીય દ્રષ્ટિકોણથી જ મૂલવવામાં આવે છે. તેને સપ્લાય-ચેઈન ઓપ્ટિમાઈઝેશન અને આધુનિક જીવનશૈલીનું એક અનિવાર્ય પરિણામ ગણાવીને સ્વીકારી લેવામાં આવ્યું છે. જો કે, બ્લિંકિટ, ઝેપ્ટો અને સ્વિગી ઇન્સ્ટામાર્ટ જેવા ક્વિક કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સની વિસ્ફોટક વૃદ્ધિને માત્ર એક વ્યવહારુ સુવિધા તરીકે જોવી એ તેની પાછળ રહેલી માળખાકીય વાસ્તવિકતાથી આંખ આડા કાન કરવા બરાબર છે. આ ટ્રેન્ડ કોઈ સામાન્ય ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ નથી; તે વેન્ચર કેપિટલ (VC) દ્વારા સંચાલિત એક એવું આક્રમક આર્થિક મોડેલ છે, જે ગુજરાત જેવા પ્રાદેશિક સમાજના પાયાના સામાજિક-આર્થિક સંસ્થાનોને ગંભીર કટોકટી તરફ ધકેલી રહ્યું છે.

અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા અને રાજકોટ જેવા ગુજરાતના અગ્રણી શહેરી કેન્દ્રોમાં જે સ્પર્ધા આકાર લઈ રહી છે તે મૂળભૂત રીતે જ અસમાન છે. આ સ્પર્ધા અતિશય સંસ્થાકીય મૂડી (Capital-Intensive Infrastructure) અને મર્યાદિત નાણાકીય સંસાધનો ધરાવતા સ્થાનિક વેપારીઓ (Cash-Constrained Incumbents) વચ્ચેની છે. ક્વિક કોમર્સ કંપનીઓ અબજો રૂપિયાના કોર્પોરેટ ફંડિંગના જોરે ચાલે છે, જે તેમને શહેરોના રહેણાંક વિસ્તારોની નજીક 'ડાર્ક સ્ટોર્સ' નું નેટવર્ક ઊભું કરવા અને બજાર કબજે કરવા માટે વર્ષો સુધી આર્થિક નુકસાન વેઠવાની ક્ષમતા આપે છે. આ પ્લેટફોર્મ્સ પરંપરાગત જથ્થાબંધ મધ્યસ્થીઓને બાયપાસ કરીને સીધા ઉત્પાદકો પાસેથી પ્રચંડ માત્રામાં માલ ખરીદે છે. પરંપરાગત નાના વેપારીઓ ખૂબ જ મર્યાદિત નફા (Thin Margins) પર કામ કરે છે અને તેઓ પડતર કિંમત કરતાં નીચા ભાવે સામાન વેચી શકતા નથી. આ ગંભીર અસમાનતાને કારણે જ ઓલ ઇન્ડિયા કન્ઝ્યુમર પ્રોડક્ટ્સ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ ફેડરેશન (AICPDF) જેવી સંસ્થાઓએ કોમ્પિટિશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા (CCI) સમક્ષ આ પ્લેટફોર્મ્સના પ્રિડેટરી ડિસ્કાઉન્ટિંગ સામે કાયદાકીય હસ્તક્ષેપની માંગ કરવી પડી છે.

સમાજશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિકોણથી, પરંપરાગત ગુજરાતી કિરાણા સ્ટોર માત્ર એક વ્યવસાયિક કેન્દ્ર નથી; તે એક ઓર્ગેનિક સામુદાયિક આધારસ્તંભ છે. પડોશના પરિવારોને આપવામાં આવતી વ્યાજમુક્ત ઉધારની 'ખાતા પદ્ધતિ' (Khata System) એક વિકેન્દ્રિત, સંપૂર્ણપણે વિશ્વાસ-આધારિત માઇક્રો-ફાઇનાન્સ સિસ્ટમ છે, જે સામાન્ય પરિવારોને આર્થિક આંચકાઓ સામે રક્ષણ આપે છે. ક્વિક કોમર્સ આ આત્મીય નેટવર્કને ભૂંસીને તેના સ્થાને સંપૂર્ણપણે યાંત્રિક વ્યવહારો સ્થાપિત કરે છે. વિવિધ સામાજિક-આર્થિક સર્વેક્ષણો અનુસાર, અંદાજે ૪૦% થી ૫૦% શહેરી ગ્રાહકોએ આ એપ્સના મોહમાં આવીને સ્થાનિક સ્ટોર્સ પર જવાનું નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી દીધું છે. આ પરિવર્તન સામાજિક ભરોસા અને હૂંફનું સ્થાન એકલવાઈ, અનામી ડિજિટલ નિર્ભરતામાં ફેરવી રહ્યું છે.

બીજી તરફ, આ હાયપર-કન્વીનિયન્સ રોજગારીના નામે શ્રમનું માળખાકીય શોષણ કરે છે. ડિલિવરી રાઇડર્સ સંપૂર્ણપણે ઓટોમેટેડ ટાઈમર્સ અને નિર્દય અલ્ગોરિધમ્સથી સંચાલિત થાય છે. ૧૦ થી ૧૫ મિનિટની ડિલિવરીના અવાસ્તવિક લક્ષ્યાંકને પૂરો કરવા માટે આ શ્રમિકોએ શહેરી ટ્રાફિક અને અકસ્માતના જોખમો પોતાની જાતે જ ભોગવવા પડે છે. સૌથી મોટો નૈતિક વિરોધાભાસ એ છે કે આ શ્રમિકોને 'કર્મચારી' ને બદલે 'સ્વતંત્ર કોન્ટ્રાક્ટર' તરીકે વર્ગીકૃત કરીને કોર્પોરેટ સંસ્થાઓ સ્વાસ્થ્ય વીમો, લઘુત્તમ વેતન ગેરંટી અને વ્યવસાયિક સુરક્ષા જેવી તમામ કાનૂની જવાબદારીઓમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. ગુજરાત જેવો સમાજ, જે ઐતિહાસિક રીતે લાંબા ગાળાના વ્યાપારી કૌશલ્યો (Commercial Skills) અને સ્વાયત્ત ઉદ્યોગસાહસિકતા (Entrepreneurial Autonomy) ને સર્વોચ્ચ મૂલ્ય આપે છે, ત્યાં આ ગીગ ઇકોનોમી યુવા માનવધનને એક બંધિયાર શ્રમ તરફ વાળી રહી છે, જ્યાં ભવિષ્યના વિકાસ માટે કોઈ અવકાશ હોતો નથી.

વૈચારિક સ્તરે, ક્વિક કોમર્સ ગ્રાહકોને ગુજરાતી પરિવારોની પાયાની આર્થિક શિસ્ત—જેમ કે આયોજનપૂર્વકની ખરીદી, કરકસર અને ચોક્કસ બજેટિંગથી વિમુખ કરીને 'ફ્રિક્શન-લેસ કન્ઝ્યુમરિઝમ' (ગ્રાહકવાદી સંસ્કૃતિ) તરફ ધકેલે છે. ઓનલાઈન ગ્રોસરી ખરીદનારાઓમાં માત્ર ક્ષણિક ઈચ્છા આધારિત ખરીદી (Impulse Buying) નું પ્રમાણ ૭૫% જેટલું વધ્યું છે. સસ્તી અને સિંગલ આઈટમ્સની સતત ખરીદી આખરે ઘરના બજેટ પર મોટો આર્થિક બોજ બને છે.

જો આપણો સમાજ સામુદાયિક સ્થિરતાના ભોગે માત્ર ડિલિવરીની ઝડપને જ સર્વોચ્ચ માપદંડ માનતો રહેશે, તો આપણે આપણા જીવંત બજારોને કોર્પોરેટ વેરહાઉસના એકાધિકારમાં બદલી નાખીશું. આ પરિસ્થિતિને રોકવા માટે CCI દ્વારા ઈ-કોમર્સ ક્ષેત્રમાં થતી અયોગ્ય સ્પર્ધા સામે કાયદાકીય તપાસ મજબૂત કરવી પડશે. સાથે જ, સરકાર સમર્થિત ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ONDC) જેવા ઓપન-સોર્સ લોજિસ્ટિકલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો આશ્રય લેવો પડશે, જે સ્વતંત્ર સ્થાનિક વેપારીઓને ડિજિટલ માર્કેટમાં સમાન તક આપે છે. ગુજરાતી સમાજે હવે એ ગંભીરતાપૂર્વક નક્કી કરવું પડશે કે તેઓ પોતાના પરંપરાગત આર્થિક તંત્રનું રક્ષણ કરશે કે પછી કેવળ કોર્પોરેટ નફા અને ૧૦ મિનિટની સુવિધા માટે પોતાના સામાજિક તાણાવાણાને હોમી દેશે.

- ડો. પૂજાબેન કંટારીયા