જ્યારે કોઈ સમયની અછતની વાત કરતાં કહે કે ‘સમય નથી’, તો તેનો અર્થ એમ સમજી શકાય કે ચોક્કસ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ માટે તે વ્યક્તિ સમય નથી ફાળવી શકતી. વાસ્તવમાં સમય ઓછો નથી હોતો પરંતુ જે બાબત માટે સમય ફાળવવાની ઈચ્છા હોય તે માટે સમય ફાળવી શકાતો નથી હોતો. એમ પણ કહી શકાય કે ‘સમય નથી’ એટલે દૈનિક જીવનની વધુ પડતી વ્યસ્તતાને કારણે પસંદગી કે પ્રાથમિકતા મુજબનાં કાર્યમાં સંમિલિત ન થઈ શકવાની સંભાવના.

સનાતનની પંચાંગ પ્રમાણે વર્ષમાં હજુ ૩૬૦ દિવસ જ છે. દિવસ પણ ૨૪ કલાકનો જ છે. છતાં પણ વારંવાર એમ સાંભળવા મળે છે કે ‘સમય ઓછો છે’. બે શહેર વચ્ચેની મુસાફરી હવે ઝડપથી થઈ શકે છે. રાંધવા માટે, સફાઈ માટે, અન્ય ઘરકામ માટે હવે પહેલાં જેટલી મહેનત નથી કરવી પડતી, સમય બચતો હોય છે. કોમ્પ્યુટરની સહાયથી ઓફિસના કામ પણ હવે ઝડપથી થઈ શકે છે. પહેલાં હિસાબના ચોપડાં લખવાં એ લાંબી પ્રક્રિયા હતી, હવે ચોક્કસ પ્રકારનાં સોફ્ટવેરથી તે ઝડપથી સંપન્ન થઈ શકે છે. વ્યક્તિ સાથે ઝડપથી સંપર્ક સાધી શકાય છે અને વાતચીત થઈ શકે છે. પુસ્તક માટે એક પુસ્તકાલયથી બીજાં પુસ્તકાલય ફરવું નથી પડતું. ઘર બેઠાં જ જાત જાતનો સામાન મળી જાય છે. મોબાઈલ હાથમાં આવ્યાં પછી તો મનોરંજન માટે પણ ફાંફાં નથી મારવાં પડતાં. બધું જ સરળતાથી થઈ રહ્યું છે, બધું જ ઝડપથી થઈ રહ્યું છે, બધું જ અસરકારક રીતે થઈ રહ્યું છે, બધું જ ઓછા સમયમાં થઈ રહ્યું છે અને છતાં પણ સમયની અછત અનુભવાય છે. આ એક પેરાડોક્ષ છે - વિસંગતિ છે, વિરોધાભાસ છે.

જ્યારે સમયનો અભાવ અનુભવાય ત્યારે તેની પાછળના કારણો સમજવાં પડે. જ્યારે સમયના સંદર્ભમાં યોગ્ય આયોજન કરાયું ન હોય, મહત્વની બાબતોને પ્રાથમિકતા તેમજ પ્રાધાન્ય આપીને તે મુજબ સમયની ફાળવણી ન થઈ હોય, વર્તમાનના ટૂંકાં ધ્યેય પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી લાંબાગાળાની વિચારસરણી નજરઅંદાજ કરાઈ હોય, ભૂતકાળમાં મોજશોખ પાછળ વધુ સમય વ્યતીત થઈ ગયો હોય અને વર્તમાનમાં પણ તે અભિગમ ચાલુ હોય, ભવિષ્ય પર કામ ટાળવાની વૃત્તિ વિકસિત થઈ ગઈ હોય, બિનજરૂરી કે ગૌણ કહી શકાય તેવી પ્રવૃત્તિ પ્રત્યે વધુ લગાવ હોય, આળસ અને પ્રમાદનું પ્રભુત્વ હોય અને સમયની કિંમત જ સમજાઈ ન હોય, તો સમયની અછત જણાય. સાંપ્રત સમયે આ બધું સંભવ છે, બધું એક સાથે પણ સંભવ છે.

વાસ્તવમાં સમયની અછત એ એક બહાનું છે, જેનાં મૂળમાં કાં તો વ્યક્તિને પોતાની જાત પ્રત્યેથી વધારે અપેક્ષાઓ છે અથવા જરૂરી ન્યુનતમ અપેક્ષાઓ પ્રત્યે ઉદાસીનતા છે. જો વધારે પડતી અપેક્ષાઓ રાખવામાં આવે તો સ્વાભાવિક રીતે તે બધી અપેક્ષાઓ પૂરી થવાની સંભાવના ન હોય, જેને પરિણામે સમય ઓછો છે તે પ્રમાણે પ્રતીત થઈ શકે. પોતાની ક્ષમતા સમજવી પડે, પરિસ્થિતિ જાણવી પડે, સંસાધનો મૂલવવાં પડે, લક્ષ્ય સ્પષ્ટપણે સ્થાપિત કરવાં પડે અને પછી પ્રાપ્ય સમયગાળા અનુસાર આયોજન કરવું પડે. જો આમ થાય તો કદાચ સમયની અછત ન અનુભવાય. જ્યારે જરૂરી અપેક્ષાઓ પ્રત્યે ઉદાસીનતા હોય ત્યારે પરિસ્થિતિ ભિન્ન રહે. આવાં સંજોગોમાં જે તે બાબતનું મહત્વ સમજવું પડે અને તે પ્રમાણે નિર્ધારિત સમયગાળામાં પરિણામ સ્થાપિત કરવા નિષ્ઠાપૂર્વક પ્રયત્ન જરૂરી બને.

મહત્વનાં કાર્યને પ્રાથમિકતા આપીને, ક્ષમતા અને સંસાધનો અનુસાર, પ્રવર્તમાન સંજોગોના સંદર્ભમાં ઉપલબ્ધ સમયનું આયોજન જરૂરી છે. જો આમ થાય તો સમયની અછતનો પ્રશ્ન જ ઉભો ન થાય. નિશ્ચિત સમય મર્યાદામાં અપેક્ષિત પરિણામ સ્થાપવા માટે વિશેષ પ્રકારનો વૈચારિક અભિગમ જરૂરી ગણાય. એક છેડે હયાત વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ છે અને બીજા છેડે સ્થાપિત થયેલું અપેક્ષિત પરિણામ છે. કાર્યયોજના, આ બંને છેડાને જોડતી સાંકળ છે. આ સાંકળ ત્યારે જ યોગ્ય બની શકે જ્યારે બંને છેડાની પરિસ્થિતિ વિશે પૂરેપૂરી જાણકારી હોય. જો આ સાંકળનું નિર્ધારણ શાંત ચિત્તે, કોઈપણ પ્રકારનાં પૂર્વગ્રહથી મુક્ત રહીને, તટસ્થતાથી અને બુદ્ધિગમ્ય રીતે કરાયું હોય તો સમય પૂરતો જ હોય.

સમયની અછતની વાત કરવી એટલે ક્યાંક જાતનું ઉપરાણું લઇ બહાનું કાઢવું, વ્યક્તિગત અક્ષમતાને છુપાવવાનો પ્રયત્ન કરવો, લક્ષ્ય અને કાર્ય વચ્ચેનું સમીકરણ અસંતુલિત રાખવું, પ્રાથમિકતા વિશે અસ્પષ્ટ રહેવું, જુદાં જુદાં તબક્કે સમય તથા સંપન્ન થયેલા કાર્યના ‘ઓડિટ’ની જરૂરી પ્રક્રિયાને નજરઅંદાજ કરવી, અકસ્માતે ઊભી થઈ શકે તેવી તકલીફ રૂપ સંભાવના માટે ઉદાસીન રહેવું કે અન્યને યોગ્ય રીતે કન્વીન્સ કરવાનો - સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરવો.

સમય એટલે જગતમાં અસ્તિત્વમાં આવતી ઘટનાઓનો ક્રમ સમજાવતી બાબત. ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય સમયને આધારે નક્કી થાય. ભૌતિકશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ સમય એક પરિમાણ છે. તત્વજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ સમય એ પરિકલ્પનાનો વિષય છે, જેની ધારણા જ તેની અનુભૂતિ કરાવે છે. આધ્યાત્મિકતાની દ્રષ્ટિએ સમય શાશ્વત છે, બ્રહ્મ સમાન છે. સમય ત્યારે અનુભવાય જ્યારે પરિસ્થિતિ બદલાય. સવાર પછી બપોર થાય, વૃક્ષ છોડમાંથી વિકાસ પામી વિશાળ બને, નદીનો પ્રવાહ આગળ વધે, માથાના વાળ કાળામાંથી સફેદ થાય અને ઘડિયાળના કાંટા ફરે ત્યારે સમય પ્રતીત થાય. આ બદલાવના ચોક્કસ ગાળામાં અમુક કાર્ય સંપન્ન થાય એ રીતે અપેક્ષા રાખવામાં આવે. જ્યારે તેમ ન થાય ત્યારે સમય ઝડપથી આગળ પસાર થઈ ગયો છે તેમ લાગી શકે. સમયને કઈ રીતે સમજવો છે તે વ્યક્તિ પર આધાર રાખે પરંતુ એ સમજી લેવું જોઈએ કે સમય મૂલ્યવાન છે, તે પસાર થઈ જાય છે અને ફરીથી નથી આવતો, જે છે તે સિદ્ધાંત આધારિત અને પૂરતો છે. સમય જેટલો પણ પ્રાપ્ત થતો હોય કે અનુભવાતો હોય, તેનો યથાર્થ ઉપયોગ થતો હોય તો સમયની અછત કદી ન વર્તાય.

* * *