તંત્રીલેખ

આજે વિશ્વ વિકાસના એક એવા સ્તર પર છે જ્યાં માનવજાતિ પાસે સુવિધાઓનો અભૂતપૂર્વ વૈભવ છે. ટેક્નોલોજીએ ભૌતિક અંતરો ઘટાડ્યા છે, માહિતીના પ્રવાહને ક્ષણોમાં વૈશ્વિક બનાવી દીધો છે, અને બજારોએ વિકલ્પો વધાર્યા છે. મનુષ્ય જીવન વધુ ઝડપી, સુવિધાસભર અને ઉપભોગકેન્દ્રિત બન્યું છે. પરંતુ આ ચમકતી વિકાસની વચ્ચે એક પ્રશ્ન સતત મનને અડકે છે કે શું મનુષ્ય ખરેખર વધુ સુખી, વધુ શાંત અને વધુ સંતુલિત બન્યો છે?

કદાચ આજના સમયનો સૌથી મોટો વિરોધાભાસ એ જ છે કે બહારથી સમૃદ્ધ દેખાતું વિશ્વ અંદરથી થાકેલું અનુભવાય છે. સુવિધાઓ વધી છે, પરંતુ સંતોષ ઘટ્યો છે. જોડાણના સાધનો વધ્યા છે, પરંતુ સંબંધોમાં ઉષ્મા ઓછી થઈ છે. માહિતીના ભંડાર ઊભા થયા છે, છતાં અંતર્દષ્ટિનો અભાવ અનુભવાય છે. આધુનિક મનુષ્ય પાસે બધું છે, છતાં કંઈક ખૂટતું હોવાની એક અસ્પષ્ટ વ્યથા સતત તેની સાથે ચાલતી રહે છે.

આ સ્થિતિ માત્ર વ્યક્તિગત માનસિકતાનો પ્રશ્ન નથી; તે “વિકાસ” વિશેની આપણી સામૂહિક સમજણ સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં વિકાસની મુખ્ય વ્યાખ્યા ઉપભોગ સાથે જોડાતી થઈ ગઈ છે. વધુ કમાવવું, વધુ ખરીદવું, વધુ વાપરવું અને વધુ પ્રદર્શિત કરવું - જાણે સફળ જીવનના સ્વીકારાયેલા માપદંડ બની ગયા હોય એવું લાગે છે. વ્યક્તિની ઓળખ હવે તેના વિચાર, સંવેદના અથવા સામાજિક જવાબદારીથી નહીં, પરંતુ તેની જીવનશૈલી અને ભૌતિક સગવડોથી થવા લાગી છે. અર્થવ્યવસ્થાનો મોટો ભાગ હવે માનવીની જરૂરિયાતો પર નહીં, પરંતુ તેની અસંતોષિત ઇચ્છાઓ પર ટકેલો છે. બજારનું સમગ્ર માળખું એવું છે કે મનુષ્ય સતત કંઈક ઓછું અનુભવે અને સતત વધુ મેળવવાની દોડમાં રહે. આથી જ ઉપભોગવાદ માત્ર એક આર્થિક વ્યવસ્થા નહિ પરંતુ એક માનસિકતા બની ગઈ છે. તે મનુષ્યને સતત “વધુ” તરફ ધકેલે છે — વધુ વસ્તુઓ, વધુ સગવડો, વધુ વૈભવ, વધુ પ્રદર્શન. પરંતુ આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં “વધુ સારું બનવું”નો પ્રશ્ન પાછળ રહી જાય છે. પરિણામે, માનવજાતિ પાસે સાધનો વધ્યા છે, પરંતુ સંતુલન ઘટ્યું છે.

અહીં ભારતીય ચિંતન અત્યંત પ્રાસંગિક બની ઊભરે છે. ભારતીય સભ્યતાએ જીવનને ક્યારેય માત્ર “ઉપયોગ”ના દૃષ્ટિકોણથી જોયું નથી. ભારતમાં “અપરિગ્રહ”, “સંયમ”, “ખપ પૂરતો ઉપયોગ” અને “तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा” જેવા વિચારો માત્ર આધ્યાત્મિક આદર્શો નથી પરંતુ જીવનને સંતુલિત અને ટકાઉ રાખવાની સાંસ્કૃતિક પદ્ધતિઓ છે. ભારતીયતા ભોગનો વિરોધ નથી કરતી, પરંતુ ભોગના અતિરેક સામે મર્યાદાનો સંસ્કાર આપે છે. પ્રકૃતિ સાથેનો સંબંધ અહીં માલિકીનો નહીં, સહઅસ્તિત્વનો રહ્યો છે. અહીં સમૃદ્ધિનો અર્થ માત્ર સંગ્રહ નહીં, પરંતુ જવાબદાર ઉપયોગ છે. “ખપ પૂરતો ઉપયોગ” એ ગરીબી અથવા અભાવની માનસિકતા નથી પરંતુ એક સંસ્કારી અને સભ્ય સમાજની ઓળખ છે. કારણ કે જ્યાં ઉપભોગ મર્યાદિત થાય છે, ત્યાં સંસાધનો સાથેનો સંબંધ પણ વધુ જવાબદાર બને છે.

તાજેતરના સમયમાં આપણા દેશના વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદી દ્વારા કરવામાં આવેલી કેટલીક અપીલો જેમ કે ઇંધણ બચાવવું, જાહેર પરિવહનનો વધુ ઉપયોગ કરવો, અનાવશ્યક વિદેશ પ્રવાસ ટાળવા અથવા સોનાની ખરીદીમાં સંયમ રાખવો તેને માત્ર આર્થિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કરાયેલા તાત્કાલિક ઉપાયો તરીકે સમજવું પૂરતું નથી. આ અપીલોનો અર્થ માત્ર ખર્ચ ઘટાડવો કે સંસાધનો બચાવવા જેટલો જ મર્યાદિત નથી. મૂળ પ્રશ્ન તો એ છે કે શું માનવસમાજ પોતાની જીવનશૈલીને મર્યાદા, જવાબદારી અને સામૂહિક સંવેદનાના આધારે ફરીથી ગોઠવવા તૈયાર છે? આધુનિક ઉપભોગકેન્દ્રિત સ્થિતિમાં સ્વૈચ્છિક સંયમની વાત કરવી માત્ર આર્થિક અપીલ નથી, પરંતુ એક સાંસ્કૃતિક હસ્તક્ષેપ છે. કારણ કે ઉપભોગવાદની સમગ્ર વ્યવસ્થા મનુષ્યની “unlimited wants” પર ટકેલી છે, જ્યારે સંયમ મનુષ્યને પોતાની જરૂરિયાતો અને જવાબદારીઓ વચ્ચેનું સંતુલન શીખવે છે.

કદાચ આ અપીલોનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસુ છે “જવાબદાર સહભાગિતા”. ઇંધણ બચાવવું એટલે માત્ર પેટ્રોલ બચાવવાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ પ્રકૃતિ સાથેના આપણા સંબંધને ફરીથી વિચારવાનો પ્રશ્ન છે. જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ માત્ર ટ્રાફિક ઘટાડવાનો ઉપાય નથી, પરંતુ તે વ્યક્તિગત ઉપભોગમાંથી સામૂહિક જવાબદારી તરફ જતી દ્રષ્ટિનો સંકેત છે. અનાવશ્યક ઉપભોગમાં મર્યાદા માત્ર ખર્ચ ઘટાડવાનો વિચાર નથી પરંતુ તે ભવિષ્યની પેઢીઓ પ્રત્યેની જવાબદારીનો સ્વીકાર છે.

પ્રધાનમંત્રીશ્રી દ્વારા આ અપીલો એક એવા સમયમાં કરવામાં આવી રહી છે જ્યાં સમગ્ર વિશ્વ અતિશય ઉપભોગના પરિણામોનો સામનો કરી રહ્યું છે. તેથી આ અપીલને “resource management” કરતાં પણ વધુ “responsible lifestyle” અને “civilizational restraint”ના સંદર્ભમાં સમજવાની જરૂર છે.

વિશ્વ આજે sustainability ને ટેક્નોલોજી, નીતિઓ અને વૈશ્વિક કરારોના માધ્યમથી શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જ્યારે ભારતીય પરંપરાએ તેને સંસ્કાર તરીકે જીવ્યું છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે આજના સમયમાં ભારતીય ચિંતનની પ્રાસંગિકતા ફરીથી અનુભવાઈ રહી છે. કારણ કે sustainability અંતે કાયદાથી નહીં, પરંતુ ચેતનાથી જન્મે છે અને ચેતનાનો આધાર સંસ્કારમાં રહેલો હોય છે. સમય કદાચ હવે ફરીથી પૂછે છે — શું વિકાસનો અર્થ માત્ર વધુ ઉત્પાદન, વધુ બજાર અને વધુ ઉપભોગ છે? કે પછી સાચો વિકાસ ત્યાંથી શરૂ થાય છે જ્યાં સમૃદ્ધિ સાથે સંયમ અને સ્વાર્થ સાથે જવાબદારીનું સંતુલન પણ ઉભું થાય?

- ડો. પૂજાબેન કંટારીયા