જય જય ગરવી ગુજરાત

દીપે અરુણું પરભાત, જય જય ગરવી ગુજરાત
આપણું ગુજરાત બન્યું સ્વર્ણિમ ગુજરાત !

સૌ ગુજરાતીઓના હૃદયમાં ગવાતી “જય જય ગરવી ગુજરાત” એ ગુજરાતી કવિ નર્મદાશંકર દવે “નર્મદ” દ્વારા ૧૮૭૩માં લખાયેલી ગુજરાતનું શબ્દ દર્શન કરાવતી લોકહૈયે વસેલી કવિતા છે. ગુજરાત સરકારના સમારોહ દરમિયાન તેનો ઉપયોગ રાજ્ય ગીત તરીકે અનેક વાર સૌએ સાંભળ્યો છે.નર્મદને પ્રથમ આધુનિક ગુજરાતી લેખક માનવામાં સન્માનવામાં આવે છે. તેમણે ૧૮૭૩માં તેમના પ્રથમ ગુજરાતી શબ્દકોશ નર્મદકોશની પ્રસ્તાવનામાં "જય જય ગરવી ગુજરાત" લખ્યું હતું.આ કવિતામાં નર્મદ ગુજરાતી ભાષી લોકોના ક્ષેત્રને ઓળખીને પ્રાદેશિક ગૌરવની ભાવનાને અને ગુજરાતીઓના મન હૃદયની લાગણીઓને રજૂ કરે છે. તેઓ ગુજરાતી ભાષી વસ્તી કઈ સીમામાં રહે છે તેની રેખા રેખાંકિત કરે છે. ઉત્તરમાં અંબાજી, પૂર્વમાં પાવાગઢ, દક્ષિણમાં વાપી નજીક કુંતેશ્વર મહાદેવ અને પશ્ચિમમાં સોમનાથ, દ્વારકા. તેમણે ઉલ્લેખ કરેલો આ પ્રદેશ હવે ભારત દેશના પશ્ચિમ રાજ્ય આધુનિક ગુજરાત નું નિર્માણ કરે છે. કવિતાના અંતે નર્મદ ગુજરાતની જનતાને આશા આપે છે કે કાળાં વાદળો હટી રહ્યા છે અને એક નવી સવારની શરૂઆત થવામાં છે એ વાત આજે સૌ ગુજરાતીઓ અનુભવી રહ્યા છે આજે આપણું ગુજરાત “સ્વર્ણિમ ગુજરાત” બન્યું છે એનો આનંદ સૌના હૈયે અપાર છે ૨૦૧૧ માં, ગુજરાત સરકાર દ્વારા વિવિધ ગુજરાતી ગાયકો દ્વારા ગવાયેલી રચનાનું વિમોચન કરવામાં આવ્યું હતું તો આવો આપણાં સૌને હૈયે વસેલી આ રચનાના શબ્દોને પુનઃ આત્મસાત કરીએ....

જય જય ગરવી ગુજરાત!
જય જય ગરવી ગુજરાત,
દીપે અરુણું પરભાત,
જય જય ગરવી ગુજરાત !

ધ્વજ પ્રકાશશે ઝળળ કસુંબી,
પ્રેમ શૌર્ય અંકિત;
તું ભણવ ભણવ નિજ સંતજિ સઉને,
પ્રેમ ભક્તિની રીત
ઊંચી તુજ સુંદર જાત,
જય જય ગરવી ગુજરાત.

ઉત્તરમાં અંબા માત,
પૂરવમાં કાળી માત,
છે દક્ષિણ દિશમાં કરંત રક્ષા, કુંતેશ્વર મહાદેવ;
ને સોમનાથ ને દ્ધારકેશ એ,
પશ્વિમ કેરા દેવછે સહાયમાં સાક્ષાત,
જય જય ગરવી ગુજરાત.

નદી તાપી નર્મદા જોય,
મહી ને બીજી પણ જોય.
વળી જોય સુભટના જુદ્ધ રમણને,
રત્નાકર સાગર;
પર્વત ઉપરથી વીર પૂર્વજો,
દે આશિષ જયકર સંપે સોયે સઉ જાત,
જય જય ગરવી ગુજરાત.

તે અણહિલવાડના રંગ,
તે સિદ્ધરાજ જયસિંગ.
તે રંગ થકી પણ અધિક સરસ રંગ,
થશે સત્વરે માત!
શુભ શકુન દીસે મધ્યાહ્ન શોભશે,
વીતી ગઈ છે રાત.
જન ઘૂમે નર્મદા સાથ,
જય જય ગરવી ગુજરાત.

આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ૧ મે એ ગુજરાતનો સ્થાપના દિવસ છે, જેને 'ગુજરાત ગૌરવ દિવસ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આવો ગુજરાતના ગૌરવવંતા ઇતિહાસને પુનઃ આત્મસાત કરીએ “સ્થાપના: ૧ મે ૧૯૬૦ ના રોજ બોમ્બે પુનર્ગઠન અધિનિયમ હેઠળ બૃહદ મુંબઈ રાજ્યમાંથી અલગ થઈને ગુજરાતની સ્થાપના થઈ હતી. આ માટે ચળવળ ચલાવવામાં આવી અલગ ગુજરાત રાજ્ય માટે 'મહાગુજરાત આંદોલન' થયું જેનું નેતૃત્વ ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક એટ્લે કે ઇન્દુચાચા એ કર્યું ગુજરાત રાજ્યનું ઉદ્ઘાટન સાબરમતી આશ્રમ ખાતે રવિશંકર મહારાજના હસ્તે કરવામાં આવ્યું . ગુજરાતની રાજધાની: શરૂઆતમાં અમદાવાદ હતી, જે બાદમાં ૧૯૭૧માં ગાંધીનગર ખસેડવામાં આવી. આ દિવસ દરેક ગુજરાતી માટે પોતાની સંસ્કૃતિ, અસ્મિતા અને વિકાસની ગૌરવગાથા ઉજવવાનો અવસર છે.

મહાગુજરાત આંદોલન અને ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક વિશે જેમણે પણ ગુજરાતના નિર્માણ માટે વિશેષ બલિદાનો આપ્યા છે એ સૌની આજે શબ્દ વંદના કરવી રહી મહાગુજરાત આંદોલન (૧૯૫૬-૧૯૬૦) આ આંદોલન બોમ્બે સ્ટેટમાંથી ગુજરાતી ભાષા બોલતા લોકો માટે અલગ ગુજરાત રાજ્યની માગણી માટે કરવામાં આવ્યું .આંદોલનની ચિનગારી ૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ના રોજ અમદાવાદના લાલ દરવાજા પાસે આવેલા કોંગ્રેસ હાઉસ ખાતે થઈ ત્યાં વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ ગોળીબારમાં પૂનમચંદ, કૌશિક, સુરેશ અને અબ્દુલ નામના વિદ્યાર્થીઓ શહીદ થયા.આંદોલનને વેગ આપવા માટે ”મહાગુજરાત જનતા પરિષદ” ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેના પ્રમુખ ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક હતા. ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૫૬ના રોજ જ્યારે જવાહરલાલ નહેરુની સભા યોજાઈ હતી, તેની જ સામે ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકે સમાંતર સભા યોજી હતી. નહેરુની સભામાં પાંખી હાજરી હતી જ્યારે ઇન્દુચાચાની સભામાં માનવમેદની ઉમટી પડી હતી. સતત ચાર વર્ષના સંઘર્ષ બાદ ભારત સરકારને ઝૂકવું પડ્યું અને ૧ મે ૧૯૬૦ ના રોજ ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર એમ બે અલગ રાજ્યો અસ્તિત્વમાં આવ્યા.

ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક (ઇન્દુચાચા)તેઓ મહાગુજરાત આંદોલનના સર્વોચ્ચ નેતા અને લોકનાયક હતા તેમનો જન્મ: ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૨ના રોજ નડિયાદમાં થયો હતો. અત્યંત સાદગીપૂર્ણ જીવન જીવતા હોવાથી લોકો તેમને 'ઇન્દુચાચા' અને 'અસલી ફકીર' તરીકે ઓળખતા હતા. તેઓ માત્ર રાજકીય નેતા જ નહીં, પણ એક ઉત્તમ લેખક, પત્રકાર અને ફિલ્મ નિર્માતા પણ હતા.તેમણે છ ભાગમાં પોતાની 'આત્મકથા' લખી છે, જે ગુજરાતના રાજકીય અને સામાજિક ઇતિહાસ માટે દસ્તાવેજ સમાન માનવામાં આવે છે. તેઓ ૧૯૫૭ થી ૧૯૭૨ સુધી સતત અમદાવાદના સાંસદ તરીકે ચૂંટાયા હતા મહાગુજરાત આંદોલન દરમિયાન થયેલા પોલીસ ગોળીબાર અને તેના માનમાં બનાવાયેલ શહીદ સ્મારક એ ગુજરાતના ઇતિહાસના અત્યંત સંવેદનશીલ અને ગૌરવશાળી પ્રકરણો છે.પોલીસ ગોળીબારની ઘટના (૮ ઓગસ્ટ, ૧૯૫૬) અમદાવાદના ભદ્ર વિસ્તારમાં આવેલું કોંગ્રેસ હાઉસ. અલગ ગુજરાતની માગ સાથે વિદ્યાર્થીઓનું એક પ્રતિનિધિમંડળ રજૂઆત કરવા કોંગ્રેસ હાઉસ ગયું હતું. તત્કાલીન દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી મોરારજી દેસાઈના આદેશથી અથવા પોલીસ દમન દ્વારા ત્યાં હાજર નિઃશસ્ત્ર વિદ્યાર્થીઓ પર ગોળીબાર કરવામાં આવ્યો.આ ગોળીબારમાં મુખ્યત્વે ૪ વિદ્યાર્થીઓ - પૂનમચંદ, કૌશિક, સુરેશ અને અબ્દુલ શહીદ થયા હતા. કેટલીક નોંધ મુજબ ૫ થી ૮ જેટલા વિદ્યાર્થીઓના મૃત્યુ થયા હતા. આ ઘટનાએ સમગ્ર ગુજરાતમાં આક્રોશની જ્વાળા ભડકાવી હતી.

શહીદ સ્મારક (ખાંભી સત્યાગ્રહ)સ્થળ: લાલ દરવાજા AMTS બસ સ્ટોપ પાસે, ભદ્ર, અમદાવાદ. ખાતે પ્રતીક સમું આ સ્મારક પર એક યુવાનના હાથમાં મશાલ હોય તેવી પ્રતિમા છે, જે આંદોલનની અવિરત જ્યોતનું પ્રતીક છે.: શહીદોની યાદમાં ત્યાં ખાંભી (સ્મારક) સ્થાપવા માટે ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક અને અન્ય નેતાઓએ 'ખાંભી સત્યાગ્રહ' કર્યો હતો. સરકારે આ ખાંભી હટાવવા પ્રયાસ કર્યા હતા, પરંતુ જનતાના વિરોધ સામે નમવું પડ્યું.ઉદ્ઘાટન: આ શહીદ સ્મારકનું ઉદ્ઘાટન ૧૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૮ના રોજ ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. આ સ્મારક આજે પણ અમદાવાદના હૃદય સમા વિસ્તારમાં અડીખમ ઊભું છે અને આવનારી પેઢીઓને ગુજરાતના નિર્માણ માટે અપાયેલા બલિદાનોની યાદ અપાવે છે.એ ચળવળ જેમાં મુંબઈને મહારાષ્ટ્રમાં જ રાખવાની માગ કરવામાં આવી 1 મે એ માત્ર ગુજરાતનો જ નહીં મહારાષ્ટ્રનો પણ સ્થાપના દિવસ છે. ત્યારે મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતની જોડતી સૌથી મોટી કડી કઈ? અથવા એમ કહો કે મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતને અલગ કરતી સૌથી મોટી બાબત કઈ? એકબીજાના વિરોધી આ બન્ને સવાલનો એક સમાન જવાબ છે, મુંબઈ.

મુંબઈમાં ભલે મરાઠીઓની સંખ્યા વધુ હોય, પણ આ શહેરમાં ગુજરાતીઓનો હંમેશાંથી આગવો પ્રભાવ રહ્યો છે. મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત જ્યારે અલગ થયાં ત્યારે પણ મુંબઈનું 'આર્થિક નિયંત્રણ' ગુજરાતીઓના જ હાથમાં હતું.એમ છતાં એવું શું થયું કે મુંબઈ ગુજરાતને બદલે મહારાષ્ટ્રની ઝોળીમાં જઈ ચડ્યું?વર્ષ 1953માં ભારત સરકારે દેશમાં રાજ્યોની પુનર્રચના માટે ફઝલ અલીના પ્રમુખપદે એક 'રાજ્ય પુનર્રચના પંચ' નીમ્યું.જેણે દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં ફરીને 1955માં ભારત સરકારને અહેવાલ સુપરત કર્યો.ત્રણ વિભાગમાં રાજ્યોની પુનર્રચના કરવા અંગે જે ભલામણો કરી તેમાં 'બૃહદ મુંબઈ રાજ્ય'ની ભલામણ પણ કરવામાં આવી હતી.પંચે કરેલી ભલામણ અનુસાર, ભાષાના આધારે રાજ્યોની રચના કરવી જોઈએ, પણ 'બૃહદ મુંબઈ રાજ્ય' દ્વિભાષી રહેવું જોઈએ.જોકે, આ ભલામણ ગુજરાતી અને મરાઠી ભાષી લોકોએ ફગાવી દીધી અને પોતપોતાની ભાષાનાં અલગ રાજ્યોની માગ કરી.ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં રજૂ કરાયેલા 'મહાગુજરાત ચળવળ: એક અધ્યયન' નામના શોધનિબંધમાં અપેક્ષા પી. મહેતા લખે છે,“મહાગુજરાતની રચના કરવાની ઉતાવળ ગુજરાતની સામાન્ય પ્રજાએ કરી જ નહોતી.“પણ, ખુદ સત્તા પક્ષ તરીકે કૉંગ્રેસે આ દિશામાં એક પછી એક પગલાં ભરવાં માંડ્યાં અને તેના પરિણામ રૂપે ગુજરાતની ચળવળ ઊભી થઈ.”મહેતા ઉમેરે છે, "કૉંગ્રેસે લોકપ્રિયતા મેળવવા ગુજરાતી પ્રજાના મનમાં 'ગુજરાતનું રાજ' લાવી આપવાનાં આશા-ઉમંગ રોપ્યાં."

"જોકે, લોકસભામાં કૉંગ્રેસના મોવડી મંડળે દ્વિભાષી રાજ્યનો ઠરાવ પાસ કર્યો અને ગુજરાતી પ્રજાના મનમાં છેતરાઈ ગયાનો ભાવ પેદા થયો."“પ્રજામાં સ્વયંભૂ વિરોધ પ્રગટ્યો અને એ વિરોધને દમનથી દાબી દેવાનો પ્રયાસ કરાયો. જેણે 'મહાગુજરાત આંદોલન'ને જન્મ આપ્યો.”

'મુંબઈ ગુજરાતને કેમ ન મળ્યું?' એ સવાલના જવાબમાં વરિષ્ઠ પત્રકાર દેવેન્દ્ર પટેલે બીબીસી સાથે વાતચીતમાં કહ્યું:"જ્યારે 'મહાગુજરાત આંદોલન' થયું એ સમયે પણ મુંબઈ ગુજરાતને મળવું જોઈએ તેવી માગણી નહોતી.""મુંબઈમાં રહેતા મૂળ ગુજરાતના મૂડીપતિઓ પણ મુંબઈ ગુજરાતમાં ભળે તે વિશે બહુ ઉત્સુક ન હતા." 8 ઑગસ્ટ, 1956ના વર્તમાનપત્રોમાં સમાચાર આવ્યા કે લોકસભામાં દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યનો ઠરાવ પસાર કરાયો છે.જેના વિરોધમાં અમદાવાદમાં વિદ્યાર્થીઓ હડતાળ પાડી કૉંગ્રેસ ભવન તરફ કૂચ કરી, પણ આ જ કૂચ લોહિયાળ બની.કૉંગ્રેસ ભવનમાંથી ગોળીબાર કરાયો અને તેમાં પાંચથી આઠ વિદ્યાર્થીનાં મૃત્યુ નીપજ્યાં. મહાગુજરાતની ચળવળમાં લોહી રેડાયું અને ઇંદુલાલ યાજ્ઞિકને 'વનવાસ' ત્યજી પરત ફરવું પડ્યું.તેમણે ચળવળને દોરવણી આપી અને 'મહાગુજરાત જનતા પરિષદ'ની સ્થાપના કરી. આ જ એ સમય હતો કે જ્યારે 'લે કે રહેંગે મહાગુજરાત'ના નારાઓ અમદાવાદ અને રાજ્યનાં અન્ય શહેરોને ગજવવા લાગ્યા.એ 'રાજરમત' જેણે જીવરાજ મહેતાને ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્ય મંત્રી બનાવ્યાઆ દરમિયાન મરાઠી ભાષી વિસ્તારોમાં 'સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર ચળવળ' શરૂ થઈ ચૂકી હતી.'મહાગુજરાત પરિષદ'ના આયોજક અમૃત પંડ્યાએ મરાઠી નેતાઓ પર એવો આરોપ લગાવ્યો હતો કે ગુજરાતી ભાષા બોલતા વિસ્તારોમાં મરાઠી નેતાઓ મરાઠી લોકોને વસાવી, સ્થાનિક પ્રજાની વિરુદ્ધ રાજભાષા અને કેળવણીની ભાષા તરીકે મરાઠી ભાષા સ્થાપી એ વિસ્તારને 'સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર' તરીકે માગવાનો કારસો રચી રહ્યા છે.

ગુજરાતની સ્થાપના વખતે કોકડું ગૂંચવાયું કે ડાંગ ગુજરાતમાં જશે કે મહારાષ્ટ્રમાં? ડાંગ અને સાલ્હેર પ્રદેશો પણ આ જ ષડ્યંત્રનો દાખલો હોવાનું પંડ્યા માનતા હતા.મોરારજી દેસાઈએ પણ ભાષાના આ જ પરિબળને ધ્યાનમાં લઈને ડાંગ અને આસપાસના વિસ્તારને 'મરાઠી વિસ્તાર' ગણાવી દીધો હતો.મરાઠી નેતાઓ ડાંગ, વાંસદા, ધરમપુર, નેસુપ્રદેશ, સાગબારા, ડેડિયાપાડા વગેરે વિસ્તારોને 'સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર'માં સામેલ કરવા પ્રયાસો કરી રહ્યા હતા.અલબત્ત, મુંબઈ મહારાષ્ટ્રમાં સામેલ થવું જોઈએ એવી એમની માગ તો પાછી ઊભી જ હતી. ગુજરાતનું ચેરાપુંજી ગણાતો ડાંગ જિલ્લો દર વર્ષે ઉનાળામાં તરસ્યો કેમ રહી જાય છે?એક સમયે મુંબઈમાં ગુજરાતીઓની વસતી 49 ટકાએ પહોંચી ગઈ હતી. જોકે, મુંબઈની ચારેય બાજુ મરાઠીભાષી પ્રદેશ આવેલો હતો.એમ છતાં, મુંબઈના બિન-મરાઠી નેતાઓ અને ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિઓ ઇચ્છતા હતા કે મુંબઈને અલગ ‘સિટી સ્ટેટ’ તરીકેનો દરજ્જો મળે.1955માં મળેલી કૉંગ્રેસની રાષ્ટ્રીય કારોબારીમાં રાજ્ય પુનર્રચના પંચની ભલામણને સુધારા વધારા સાથે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રને અલગઅલગ રાજ્ય બનાવવાં ઉપરાંત મુંબઈ શહેરને અલગ દરજ્જો આપવાની વાત કરાઈ.જોકે, મરાઠી નેતાઓ કોઈ પણ ભોગે મુંબઈ છોડવા તૈયાર નહોતા. કૉંગ્રેસની આ વિશેની જાહેરાત બાદ મુંબઈ સહિતના મહારાષ્ટ્રના મુદ્દે તોફાનો ફાટી નીકળ્યાં.'સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર સમિતિ'ની રચના કરવામાં આવી અને મુંબઈ માટે અંતિમ ધ્યેય સુધી લડી લેવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો.મુંબઈમાં ઠેરઠેર હિંસક તોફાનો ફાટી નીકળ્યાં હતાં. ચાર દિવસના તોફાનમાં 37 લોકો મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. જ્યારે 500થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા.મુંબઈ એક બાજુ ભડકે બળી રહ્યું હતું તો બીજી બાજુ, ગુજરાતમાં પણ હિંસક તોફાનો શરૂ થઈ ગયાં હતાં.આખરે સમાજવાદી નેતા જયપ્રકાશ નારાયણે મુંબઈને સદભાવપૂર્વક મહારાષ્ટ્રને સોંપી દેવાની વાત કરી. ગુજરાતના સમાજવાદપક્ષે પણ આ વાત સ્વીકારી લીધી.પ્રાધ્યાપક મહેતા વિનોબા ભાવેને ટાંકતાં લખે છે કે, "તેમણે કહ્યું હતું કે મહારાષ્ટ્રીયન તરીકે હું મુંબઈ પર દાવો કરું છું. પણ આ પ્રશ્નનો નિર્ણય હું ગુજરાતીઓ પર છોડી દઉં છું."મહેતાએ નહેરુને ટાંકીને નોંધ્યું છે કે 'મુંબઈ શહેર જો મહારાષ્ટ્રમાં જાય તેમને આનંદ થશે.'આ બાજુ, મહારાષ્ટ્રના ઉદ્દામવાદીઓ, સામ્યવાદીઓ, કૉંગ્રેસીઓ, પ્રજાસમાજવાદીઓ બધા જ એક સાથે મુંબઈ સહિતના મહારાષ્ટ્રની માગ કરવા લાગ્યા.એની સામે મહાગુજરાતનું આંદોલન કંઈક મોળું હોવાનું મહેતા નોંધે છે. વરિષ્ઠ પત્રકાર દેવેન્દ્ર પટેલ કહે છે, "એ સમયે મુંબઈમાં ગુજરાતીઓની સંખ્યા એટલી ન હતી કે ગુજરાતીઓ સમગ્ર શહેરને પ્રભાવ હેઠળ રાખી શકે."એમ પણ કહી શકાય કે મોરારજી દેસાઈને મુંબઈ તેમની પાસે રહે તેમાં રસ એટલા માટે હતો કે તેમનું વતન નવસારી પણ મુંબઈથી નજીક હતું."દેસાઈ પોતે ખૂબ જ સારું મરાઠી બોલી શકતા હોવાને કારણે તેમના માટે મુંબઈ સાથે સાંસ્કૃતિક જોડાણ પણ હતું."મહારાષ્ટ્રના રાજકીય વિશ્લેષક સુહાસ પળસીકર કહે છે, "જ્યારે મુંબઈને મહારાષ્ટ્રમાં જ રાખવાની ચળવળ ચાલી રહી હતી. ત્યારે મહારાષ્ટ્રના રાજકીય નેતાઓએ મુંબઈ સ્થિત ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિઓને એવું આશ્વાસન આપ્યું હતું કે તેમનાં વેપારીહિતો મુંબઈ અને મહારાષ્ટ્રમાં સુરક્ષિત રહેશે.""આથી, મુંબઈમાં રહેતા ઉદ્યોગપતિઓએ પણ મુંબઈ મહારાષ્ટ્રમાં રહે તેની સામે ખાસ ચિંતા વ્યક્ત કરી ન હતી."

મરાઠી પ્રજાનો દાવો હતો કે ડાંગની ભાષા મરાઠી છે. જ્યારે ગુજરાતીઓનો દાવો હતો કે ડાંગની સંસ્કૃતિ ગુજરાતી છે.જોકે, મરાઠી નેતાઓ ડાંગને 'સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર'માં ભેળવવા તત્પર હતા. 'ડાંગ કોનું?' એવી પુસ્તિકાઓ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી.છોટુભાઈ નાયક, ઘેલુભાઈ નાયક જેવા સર્વોદય કાર્યકરોએ ડાંગની ગુજરાતી સંસ્કૃતિના દિલ્હી સુધી પુરાવા આપ્યા અને એ રીતે ડાંગને મહારાષ્ટ્રમાં જતું અટકાવ્યું.હિંસા અને અવિશ્વાસના એ સમયમાં 06 ડિસેમ્બર, 1959ના રોજ દિલ્હીમાં મુંબઈ રાજ્યના વિભાજનના પ્રશ્નના નિકાલ માટે કૉંગ્રેસ હાઇકમાન્ડની સમિતિ મળી.આ સમિતિમાં જાહેરાત કરવામાં આવી કે મુંબઈની બાબતમાં સમજૂતી સધાઈ ગઈ છે (એટલે કે મુંબઈ મહારાષ્ટ્રમાં જશે.) જ્યારે ડાંગને ગુજરાતમાં ભેળવવામાં આવશે.આ બેઠકના બીજા જ દિવસે મુંબઈ રાજ્યના વિભાજન માટેની દરખાસ્તને આખરી મંજૂરી આપી દેવાઈ.આખરે મુંબઈ સાથેનું મહારાષ્ટ્ર અને ડાંગ સાથેનું ગુજરાત અલગ પડ્યાં અને આજે પરિશ્રમી ગુજરાતીઓના પરિશ્રમે ગુજરાત સ્વર્ણિમ ગુજરાત તરીકે વિશ્વ ફલક પર ઝગમગે છે......વૈશ્વિક ગુજરાતી સ્વજનો ને ...જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી ત્યાં ત્યાં સદાકાળ ગુજરાત .. ગુજરાત ગૌરવ દિવસ પર સૌ ગુજરાતી સ્વજનોને ગુજરાતી પૂર્વકના સ્નેહ વંદન ..... જય જય ગરવી ગુજરાત

ગુજરાત તને અભિનંદન
ગુજરાતીના ગૌરવથી આ ધરા બની નંદનવન.

વેદકાળથી વહે નિરંતર જ્ઞાનભકિતની ધારા,
દશે દિશાઓ રક્ષે દેવો, નરનારી અહીં ન્‍યારા,

તું સોમનાથનું બિલીપત્ર, તું દ્વારકેશનું ચંદન,
અભિનંદન, ગુજરાત તને અભિનંદન.

ધરતીકંપમાં ઉભો રહયો તું, સાવ અડીખમ માણસ,
દુષ્‍કાળોની દારુણ ક્ષણમાં, સતત ધબકતો માણસ
સરળ-સહજ થઇ સંતાડયું તેં આંસુભીનું ક્રંદન
અભિનંદન, ગુજરાત તને અભિનંદન.

કોમ્‍પ્‍યુટરમાં કૃષ્‍ણ નિહાળે,
ગરબે અંબા રમતી
દેશવિદેશ વેબસાઇટમાં
વિસ્‍તરતી ગુજરાતી / ગુજરાતી વિસ્‍તરતી

સમૂહજીવનમાં સૌની સાથે, વ્‍હેંચે કેવાં સ્‍પંદન
અભિનંદન, ગુજરાત તને અભિનંદન.’
સ્‍વર્ણિમ સંકલ્‍પો જાગ્‍યા છે,
જાગી છે મહાજાતિ,
જય જય જય જય જય
બોલે હર ગુજરાતી. દેશ અને દુનિયાને ખૂણે
કરીએ મળીને વંદન

- કવિશ્રી ભાગ્‍યેશ જહા



***