મહાત્મા ગાંધી: આત્મશોધ, અંગત નૈતિકતા અને અજાણ્યા પ્રસંગોનું દર્શન

મહાત્મા ગાંધીજીના જીવન વિશે જ્યારે પણ વિચાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે આપણા મનમાં સત્યાગ્રહ, દાંડીકૂચ અને અહિંસક આંદોલનની છબી ઉપસી આવે છે. પરંતુ એક રાષ્ટ્રપિતા કે મહાન રાજનેતા બનતા પહેલાં મોહનદાસ એક સામાન્ય માનવી હતા. તેમના વ્યક્તિત્વનું સાચું ઘડતર કોઈ રાજકીય મંચ પર નહીં, પરંતુ તેમના દૈનિક વ્યવહાર, કઠોર આત્મ-તપાસ અને વૈયક્તિક નૈતિકતા (Personal Ethics)ના પ્રયોગો દ્વારા થયું હતું. આજના આધુનિક યુગમાં ગાંધીજીના જાહેર જીવન કરતાં પણ તેમના વર્તન અને નૈતિક મૂલ્યોના અણઉકેલાયેલા પાસાઓને સમજવા વધુ પ્રાસંગિક બન્યા છે.

ગાંધીજીના જીવનનું સૌથી મજબૂત પાસું તેમની અસાધારણ આત્મ-પરીક્ષણ અને સત્ય પ્રત્યેની નિષ્ઠા હતી. પોતાના ગુનાઓ કે ભૂલોને છુપાવવાને બદલે તેને જાહેરમાં સ્વીકારવામાં તેઓ જરાય અચકાતા નહોતા. નાનપણમાં સોનાના કડામાંથી કટકો ચોરવાની ભૂલ હોય કે બીડી પીવાની ટેવ, તેમણે પિતા સમક્ષ પત્ર લખીને કબૂલાત કરી હતી. તેમની આત્મકથા 'સત્યના પ્રયોગો' એ માત્ર કોઈ સ્મરણપોથી નથી, પરંતુ પોતાના દોષોને ખુલ્લા પાડીને સ્વયંને શુદ્ધ કરવાની એક પ્રક્રિયા છે. વિશ્વના બહુ ઓછા નેતાઓમાં એવી તાકાત હોય છે જે પોતાની માનસિક નિર્બળતાઓ અને ભૂલોને આટલી પારદર્શકતાથી દુનિયા સામે રજૂ કરી શકે.

ગાંધીજી માટે નૈતિકતા એ કેવળ ભાષણ આપવાનો વિષય નહોતો, પરંતુ તે તેમના રોજીંદા આચરણનો ભાગ હતી. સમયપાલન (Punctuality) પ્રત્યે તેમનો આગ્રહ એટલો કડક હતો કે તેઓ એક મિનિટ મોડા પડવાને પણ નૈતિક અપરાધ ગણતા. એક જાણીતો પ્રસંગ છે કે લંડનમાં ગોળમેજી પરિષદ દરમિયાન બ્રિટિશ અધિકારીઓ સાથેની બેઠકમાં પણ તેઓ પોતાની ઘડિયાળ સામે જોઈને બરાબર સમયે નીકળી ગયા હતા. તેઓ માનતા હતા કે સમયની ચોકસાઈ એ બીજાના સમય અને વ્યક્તિત્વ પ્રત્યેનો આદર દર્શાવે છે. જે નેતા સમયને માન આપતો નથી, તે વચનને માન આપી શકતો નથી.

અંગત જીવનમાં સાધન-શુદ્ધિ (Purity of Means) તેમના ચરિત્રનું કેન્દ્રબિંદુ હતું. ગાંધીજીનું સ્પષ્ટ માનવું હતું કે ઉત્તમ ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવા માટે માત્ર પરિણામ સારું હોવું પૂરતું નથી, પરંતુ તેને મેળવવાનો માર્ગ પણ તેટલો જ પવિત્ર હોવો જોઈએ. જ્યારે સમગ્ર દેશ ચોરીચૌરાની હિંસક ઘટના બાદ અસહકાર આંદોલનમાં ઉત્સાહભેર જોડાયેલો હતો અને દેશ આઝાદીની નજીક દેખાતો હતો, ત્યારે પણ માત્ર હિંસાના કારણે તેમણે આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું હતું. આ નિર્ણયની દેશભરમાં ટીકા થઈ, પરંતુ ગાંધીજીએ પોતાના નૈતિક સિદ્ધાંતો સાથે ક્યારેય સમાધાન ન કર્યું.

સાદગી અને પર્યાવરણ પ્રત્યેનો તેમનો દ્રષ્ટિકોણ તેમની વૈયક્તિક જીવનશૈલીમાં છલકાતો હતો. આશ્રમમાં રહેતી વખતે તેઓ પોતાના શૌચાલયની સફાઈ જાતે કરતા હતા અને દરેક સાધક માટે આ કામ ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. જાતિવાદ અને અસ્પૃશ્યતા નિર્મૂલન માટે તેમણે શ્રમની પ્રતિષ્ઠા (Dignity of Labor) પોતાના ઘરથી શરૂ કરી હતી. સાબુનો ઓછો વપરાશ કરવો, કાગળના નાના ટુકડાનો પણ પુનઃઉપયોગ કરવો અને જરૂરિયાત પૂરતું જ પાણી વાપરવું એ બતાવે છે કે તેઓ આજના 'સસ્ટેનેબલ લિવિંગ' (Sustainable Living)ના વિચારોના કેટલા વર્ષો પહેલાંના પ્રણેતા હતા.

વર્તણૂકની દ્રષ્ટિએ ગાંધીજી અત્યંત કરુણામય છતાં નિયમોમાં અત્યંત કઠોર વ્યક્તિ હતા. એકવાર આશ્રમમાં એક બીમાર સાધકને ચા પીવાની તીવ્ર ઈચ્છા થઈ, પણ આશ્રમના નિયમ મુજબ ચા વર્જિત હતી. ગાંધીજીએ પોતે રસોડામાં જઈને ચા બનાવી અને તે સાધકને આપી. આ પ્રસંગ દર્શાવે છે કે તેમના માટે નિયમો માનવતા અને સેવા કરતાં મોટા નહોતા. તેઓ પોતાના પરિવારજનો કે પુત્રો માટે ક્યારેય વિશેષ પક્ષપાત ન કરતા, જેના કારણે તેમના પુત્ર હરિલાલ સાથેના સંબંધોમાં તણાવ પણ આવ્યો, પરંતુ રાષ્ટ્ર અને આશ્રમના નિયમોમાં તેમણે ક્યારેય પરિવારવાદને સ્થાન ન આપ્યું.

ગાંધીજીના વિરોધીઓ પ્રત્યેનો તેમનો વ્યવહાર તેમની ઉચ્ચતમ નૈતિકતાનું પ્રતીક છે. બ્રિટિશ શાસકો કે જેમણે તેમને અનેક વાર જેલમાં પૂર્યા, તેમની સામે પણ ગાંધીજીના મનમાં ક્યારેય દ્વેષ કે કડવાશ ન રહી. દક્ષિણ આફ્રિકાના જનરલ સ્મટ્સ, જેઓ ગાંધીજીના કટ્ટર વિરોધી હતા, તેમણે જેલમાંથી મુક્ત થયા પછી ગાંધીજીએ જાતે બનાવેલા ચંપલ ભેટ આપ્યા હતા. જનરલ સ્મટ્સે પાછળથી સ્વીકાર્યું હતું કે, "હું તે ચંપલ પહેરવા યોગ્ય નહોતો ગણતો, કારણ કે તે એક મહાન આત્મા દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા." વિરોધીને શત્રુ ન ગણવો એ ગાંધીજીના ચરિત્રની મોટી ક્ષમતા હતી.

અંતમાં, મહાત્મા ગાંધી માત્ર ઈતિહાસના પુસ્તકોમાં સચવાયેલું પાત્ર નથી, પરંતુ રોજિંદા જીવનમાં જીવી શકાય તેવો નૈતિક આદર્શ છે. તેમનું જીવન આપણને શીખવે છે કે મોટા પરિવર્તનોની શરૂઆત પોતાનાથી અને પોતાના નાના આચરણથી થાય છે. આજના ભૌતિકવાદી અને સ્વાર્થી યુગમાં જ્યારે લોકો નૈતિકતાના મૂલ્યો ભૂલી રહ્યા છે, ત્યારે ગાંધીજીની આત્મ-શુદ્ધિ, સત્યનો આગ્રહ અને નમ્રતાપૂર્ણ વર્તણૂક આજે પણ માનવજાત માટે અંધકારમાં દીવાદાંડી સમાન માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.