તવ દાસ દાસ્યં

"તવ દાસ દાસ્યં"

दास्यं = Servitude, slavery, service, bondage

ભક્તિ કરવાની નઉ (નવવિધા) રીત છે જેમાંથી "દાસ" એક પદ્ધતિ. "દાસ દાસ્યં" - દાસનો પણ દાસ. માનસશાસ્ત્ર અભિગમ લેવાથી એવું પણ સમજાય કે આપનો જે દાસ છે, તેના કરતા પણ હૂં નીચલી કક્ષાનો જણાઉં જેથી કરીને મને તે દાસ નો દાસ બનવું સ્વીકાર્ય છે. માટે આપ મને દાસાનુદાસ કે તવ દાસદાસ્યં બનાવી આપણી શરણાગતિમાં સ્વીકારો. વિનમ્રતા અને ઉપકૃત ભાવનાની પરાકાષ્ઠા, સીમા ઓળંગી એક અનોખી એવી નીચતમ સેવાભાવી તથા સેવકવૃત્તિ જગાડવી. bondage - બંધક બની રહેવાની કઠોર, સ્થિતિસ્થાપક છતાંય દૃઢ વૃત્તિ. It reflects extreme subservience, where even the slave’s manager is bound to a higher power-idol.

આત્યંતિક શરણાગતિ (પર)આધીનતા એ બીજી વ્યક્તિની ઈચ્છાઓનું પૂર્ણપણે પાલન કરવાની અથવા તેને શરણાગતિ આપવાની તીવ્ર, બિનશરતી સેવા છે, જેમાં પોતાની જરૂરિયાતો, અહં, મંતવ્યો અને છેક અક્ષમતા;સીમાઓનું સંપૂર્ણ દમન હોય. તે તૃષ્ણા, ચાહક અથવા ગુલામી દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે, અને ઘણીવાર નિમ્નસ્તરે ઉતારેલું સ્વ-મૂલ્ય, સમાજમાં સ્થાન, લૌકિક (મન)સ્થિતિ અથવા આત્યંતિક ભાવનાત્મક, ભાવવશ નિર્ભરતા દ્વારા પ્રેરિત થાય છે.

આત્યંતિક સેવાભાવી શરણાગતિના મુખ્ય બે પાસાં: વર્તણૂકીય લક્ષણો- વ્યક્તિઓ સતત પૂજ્ય સ્થાનને પ્રાથમિકતા આપે છે, અને અનન્ય ભક્તી કરે છે. અને મનોવૈજ્ઞાનિક મૂળ - ઘણીવાર ઉચ્ચ સ્થિતિના આધ્યાત્મિક કે પ્રારંભિક ભાવનાત્મક અનુભવો પણ; અથવા ઊંડા બેઠેલા માન્યતામાં મૂળ હોય છે કે વ્યક્તિની પોતાની ઇચ્છાઓ તે પૂજ્ય વ્યક્તિની પ્રજ્ઞાની તુલનામાં શૂન્યવત, ગૌણ, સહેજે મહત્વ ના જણાય.

ટેમ્બે સ્વામીએ दत्तापराधक्षमापणस्तोत्रम् રચ્યું, તેમાં આ પાંચમો શ્લોક દાસદાસ્યં ની સંકલ્પના ઉજાગર કરે છે.

अनाथनाथोऽसि सुदीनबन्धो
श्रीशाऽनुकम्पामृतपूर्णसिन्धो।
त्वत्पादभक्तिं तव दासदास्यं
त्वदीयमंत्रार्थदृढैकनिष्ठाम् ॥

હે ગરીબો (અનાથ) ના મિત્ર, તમે જ ખરેખર અનાથોના સ્વામી (સ્વામી) છો.
હે લક્ષ્મી (શ્રીશા) ના પતિ, તમે દયાના અમૃતથી ભરેલા સમુદ્ર છો.
(હે પ્રભુ), મને તમારા ચરણોમાં ભક્તિનું સૌભાગ્ય (સેવા) મળે અને તમારા દાસોનો દાસ બનું.
તમારા (દત્તાત્રેય) મંત્રના અર્થ પ્રત્યે મને દ્રઢ અને વિશિષ્ટ ભક્તિ (ભક્તિ) મળે.

આ extreme subservience તત્વનો સકારાત્મક અને આત્મોન્નતિ તરફ ઉઠાવતો અર્થ લઈએ તો એક અલગ મનોવૈજ્ઞાનિક પરિપ્રેક્ષ્ય સમજાય. જ્યારે દાસ ને પોતાની પૂજ્ય વ્યક્તિ વિષે, તેની ક્ષમતાઓ અને પ્રજ્ઞાનો અનુભવ થાય, તે વ્યક્તિમત્વ કેટલું દિવ્ય, ચૈતન્યમયી છે તેના સતત અણસાર મળતા રહે, ત્યારે તુલના થવી એ સહજ છે. અને તે ક્ષણે પોતામાટે બનેલ અહં કેટલો પોકળ છે, પોતાની મતિ કેટલી સીમિત અને દિશાહીન તથા અસ્પષ્ટ છે તેની ખબર પડે. તે પળે જો પૂજ્ય વ્યક્તિ આ દાસને પોતાના શરણમાં સ્વીકારે, તો તે તુચ્છતા અને લઘુતાગ્રંથિ યથાર્થ છે, તે કરતા સબળ પુરાવો બીજો નથી. અને તેને 'સત્ય' તત્વની અનુભૂતિ કહીયે, તો તે યોગ્ય છે.

दासत्वम् । यथा, -- “अर्च्चनं वन्दनं मन्त्रजपः सेवनमेव च ।
स्मरणं कीत्तनं शश्वद्गुणश्रवणमीप्सितम् ॥
निवेदनं स्वस्य दास्यं नवधा भक्तिलक्षणम् ॥”
इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥

(હે પરમેશ્વર..!!, હૂં) તારા દાસ નો(પણ) દાસ.
આ સંકલ્પના શ્રીમદ ભાગવદપુરાણનાં છઠા સ્કંદના એક શ્લોક થકી રચાઈ છે.

अहं हरे तव पादैकमूल-दासानुदासो भवितास्मि भूय: ।
मन: स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते गृणीत वाक् कर्म करोतु काय: ॥ २४ ॥

સરળ અનુવાદ કરતા "હે મારા પ્રભુ, હે પરમ પુરુષોત્તમ પરમેશ્વર, શું હું ફરીથી તમારા શાશ્વત સેવકોનો સેવક બની શકીશ જેમને ફક્ત તમારા ચરણકમળમાં જ આશ્રય મળે છે? હે મારા જીવનના સ્વામી, શું હું ફરીથી તેમનો સેવક બની શકું જેથી મારું મન હંમેશા તમારા દિવ્ય ગુણો વિશે વિચારે, મારા શબ્દો હંમેશા તે ગુણોનો મહિમા કરે, અને મારું શરીર હંમેશા તમારા પ્રભુત્વની પ્રેમાળ સેવામાં વ્યસ્ત રહે".

"તવ દાસ દાસ્યં" નો અર્થ છે हे પ્રભુ, હું તમારા સેવકનો સેવક બની રહીશ. આ વાક્ય પૂર્ણ સમર્પણ, વિનમ્રતા અને નિસ્વાર્થ ભક્તિ સૂચવે છે, જ્યાં ભક્ત ભગવાનની સીધી સેવાથી પણ આગળ વધવા માટે તેમના સેવકોની સેવા કરવાની આકાંક્ષા કરે છે. શ્રીમદભાગવતમ (6.11.24) માં શ્રીકૃષ્ણ ચેતના અનુસાર ઉચ્ચ ધાર્મિક સ્થિતિનો પ્રતીક છે. મુખ્ય ભાવાર્થ:સેવાની ઈચ્છા: સૌથી અહંકાર કોને નિવારવા માટે સ્વયંને દીન-હીન માનક સેવા કરવાની લાગણી છે. શિષ્ય પરંપરા: તે તેને આધ્યાત્મિક ગુરુની કૃપા પ્રાપ્ત કરવાનો માર્ગ છે જે સ્વયં ભગવાનનો સેવક છે. સમર્પણ: હું શરીર, મન અને વાણીથી ભગવાનના ભક્તોની સેવા કરવાનો સંકલ્પ સામેલ છે, આ પ્રકારનું આ વાક્ય ભક્તિની પરકાષ્ઠાનું વર્ણન કરે છે જ્યાં ભક્ત પોતાનો અહંકાર ત્યાગી પરમેશ્વરસામે સંપૂર્ણ શરણાગતિ સ્વીકારે.

દાસ દાસ્યં પાસે નો શબ્દ છે 'દાસાનુદાસ' જેને વિભાજીત કરતા દાસ+અનુદાસ થાય. 'दासनुदास' (संस्कृत: दास + अनुदास) નો અર્થ છે 'સેવક નો સેવક', 'दासों का भी दास'. આ એક નામ પુલિંગ છે, જેમનો ઉપયોગ અતિ વિનમ્રતા, વિશેષતા અથવા પોતાનો પરમ તુચ્છ-ભાવ દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે. પોતાને ઈશ્વરના સેવકનો પણ તુચ્છ સેવક માનવું. ભાવ: અત્યંત વિનમ્રતાપૂર્વકતેમ છતાંય વિશિષ્ટ અહંકાર રહિત સેવક ગણવું. વાક્પ્રયોગ સામાન્ય રીતે ભક્તિ માર્ગમાં અથવા કોઈની પ્રતિભાવ અને દીનતા (નમ્રતા) પ્રગટ કરવા માટે. ઉદાહરણ: વિભીષણ પ્રભુ રામના પ્રતિ સ્વયંને 'દાસાનુદાસ' કહે છે, જે તેમની ઉત્કટ વિનમ્રતા દર્શાવે.

"સભાન છતાં આત્યંતિક આધીનતા" એ સંપૂર્ણ સ્વ-જાગૃતિ સાથે અન્ય લોકોની સેવામાં કાર્ય કરવાની સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે, જે ઘણીવાર નિષ્ક્રિય અથવા અચેતન પાલન સાથે વિરોધાભાસી હોય છે કારણ કે ઉચ્ચ શક્તિ વિશે ચોક્કસ નિશ્ચિતતા હોય છે. સામાન્ય રીતે ટેકો આપવા અને સેવા આપવા માટે સભાન, ઇરાદાપૂર્વકની પસંદગી સૂચવે છે, તે તીવ્ર, નિઃસ્વાર્થ ભક્તિનું પરિણામ છે.

મુખ્ય પાસાં:
સશક્તિકરણ તરીકે માઇન્ડફુલનેસ: તેમાં સ્વસ્થ, સ્વચાલિત આધીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સ્વ-જાગૃતિ અને માઇન્ડફુલનેસ તકનીકોનો ઉપયોગ શામેલ છે, જે વ્યક્તિઓને નિઃસ્વાર્થ ગુલામીમાં હોય ત્યારે તમામ અવરોધો ખોલવા અને પૂર્વનિર્ધારિત સીમાઓ દૂર કરવાની મંજૂરી આપે છે.

સભાન પસંદગી: તે નિષ્ક્રિય, મનહીન આદતને બદલે ઉચ્ચ અસ્તિત્વના આદેશ, જરૂરિયાતો અને ઇચ્છાને પ્રાથમિકતા આપવાનો ઇરાદાપૂર્વકનો, સભાન નિર્ણય છે.

ટૂંકમાં, ઉચ્ચ અસ્તિત્વની સેવામાં નિઃસ્વાર્થપણે કાર્ય કરવાની ઇરાદાપૂર્વકની પસંદગી છે, જે સ્વસ્થ, સભાન સંભાળ રાખવાનું સાધન છે, જે બાધ્યતા સભાન અને સભાન ભક્તિની નિશાની છે.

દાસ એટલે કે સેવક, ગુલામ

1. જે પોતાની જાતને અન્યની સેવામાં સમર્પિત કરે છે. સેવક. સેવક. કર્મચારી. વિશેષ - માને સાત પ્રકારના ગુલામો લખ્યા છે. 1. ફ્લેગેલેટેડ, i.e. યુદ્ધમાં થયું; 2. ભક્ત ગુલામો, એટલે કે, જેઓ ચોખા અથવા ખોરાક પર રહેતા હતા; 3. ગૃહસ્થ, એટલે કે, જે ઘરની દાસીમાંથી જન્મે છે; 4. ખરીદી, એટલે કે, ખરીદી, 5. ડેટ્રિમ, એટલે કે, જેને કોઈએ આપ્યું છે; 6. દંડદાસ, એટલે કે, જેને રાજાએ ગુલામ હોવા બદલ સજા કરી છે; અને 7. પૂર્વજ, એટલે કે, જેને પૂર્વજો પાસેથી વારસો મળ્યો છે.

યાજ્ઞવલ્ક્ય, નારદ વગેરેમાં. સ્મૃતિઓ, ગુલામના પ્રકારોની ગણતરી કરવામાં આવી છે - 1. ઘર, 2. ગુલામ, અધિકાર સાથે ભળી ગયો, 3. અન્નક-લભ્રિતા, એટલે કે, દુષ્કાળ અથવા દુષ્કાળમાં ઉછેર; 4. આહિત, એટલે કે, જે માલિક પાસેથી એકત્ર કરેલા પૈસા લે છે અને તેને સેવા દ્વારા ખાતરી આપે છે; 5. દેવાદાર જે દેવાદારના બંધનમાં છે; 6. યુદ્ધ, હોડ અથવા જુગારમાં જીત્યો; 7. આત્મ-સહનશીલતા, એટલે કે, જે તમારી પાસેથી તમારો ગુલામ બનવા માટે આવ્યો છે; 8. પ્રવરાજ્યવાસિતા, એટલે કે, જે સંન્યાસમાંથી પડી છે; 9. કૃત એટલે કે, જેણે થોડા સમય માટે તમારી સેવા કરવાનું સ્વીકાર્યું છે; 10. ભક્તો; 11. બડા બહરત, એટલે કે, જે કોઈ વડીલ અથવા નોકરાણી સાથે લગ્ન કરીને ગુલામ બની ગયો હોય; 12 છે. એક વ્યક્તિ જે મળ્યા છે; અને 13 સ્વ-વિક્રેતા જેણે પોતાની જાતને વેચી દીધી છે.

શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું કે બ્રાહ્મણ સિવાય બ્રાહ્મણ માટે ગુલામ બનવું પ્રતિબંધિત છે, અને ત્રણેય વર્ણના લોકો ગુલામ બની શકે છે. જો કોઈ બ્રાહ્મણ લોભમાં ગુલામી સ્વીકારે છે, તો રાજાએ તેને સજા કરવી જોઈએ (મનુ) ક્ષત્રિય અને વૈશ્યને બંધનમાંથી મુક્ત કરી શકાય છે, પરંતુ શૂદ્રને બંધનમાંથી મુક્ત કરી શકાતા નથી. જો તે એક માલિકનું બંધન છોડી દેશે, તો તે બીજા માલિકનો ગુલામ બનશે. તેણે તેના બધા દિવસો ગુલામ રહેવું જોઈએ, કારણ કે તેનો જન્મ ગુલામી માટે કહેવાય છે. ક્રિયાઓ બે પ્રકારની હોય છે-સારી અને ખરાબ. દરવાજા પર બ્રશ કરવું, મળમૂત્ર ઉપાડવું, પગરખાં ધોવા વગેરે. ખરાબ કાર્યો ગણવામાં આવે છે.

મહારાષ્ટ્રના સંત સમર્થ રામ'દાસ' સ્વામી જે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના સમકાલીન હતા તેમણે 'દાસબોધ' નામનો સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ રચ્યો. તેમાંની એક પંક્તિ છે : माझा आशय जाणोनी जीवें । आतां उचित तें करावें । पुढें कथेसि अवधान द्यावें । म्हणे दासानुदास ॥. પોતાને દાસાનુદાસ કહી સંબોધીને તેઓએ ગુરુ અને શિષ્ય નો સંવાદ આ ગ્રંથમાં લખ્યો છે. રામાયણની કથામાં બંધુ લક્ષ્મણ શિવાય પ્રભુ શ્રીરામના બે દાસ પ્રમુખ જણાય; 1. હનુમાનજી અને 2. વિભીષણ. મહારુદ્ર હનુમાન એટલે "આપ કહો તે આજ્ઞા પ્રમાણ સેવક હાજીર, પોતાંના જીવના જોખમે આપેલો હુકુમ પાળવા તૈયાર છે". અને લંકા છોડીને શ્રીરામ ના શરણે આવેલો રાવણનો ભાઈ વિભીષણ એટલે "આપ ચાહો, જે કહો તે મારામાટે પૂર્વ દિશા. હૂ શરણાગત; આપનો આજ્ઞાંકિત". દાસ અને સેવક, ગુલામ બની રહેવા માટેના આ બે સ્વરૂપ.

સનાતન વૈદિક ધર્મ હિન્દૂ વિચારસરણીમાં પૂજ્ય વ્યક્તિ અને તેના ભક્ત વચ્ચે બે પ્રમુખ સંબંધો જોવામાં આવે. 1 (સદ્ગુ)(ગુ)રુ શિષ્ય અને 2. પૂજિત અને દાસ. ટૂંકમાં 1. શિષ્ય અને બીજો 2. દાસ. આપણે આ બે ભૂમિકાઓ વચ્ચે નો તફાવત જાણીયે.

1. શિષ્ય અને સદ્ગુરુ:- આ બે વ્યક્તિ એકબીજાના સાનિધ્યમાં આવવામાટેનું એકજ કારણ છે, એકજ ધ્યેય: શિષ્યની કામના છે મુક્તિ મેળવવી જેમાંતે આસામેનીજ વ્યક્તિ સદ્ગુરુ તરીકે ચાલશે, બીજી કોઈ વ્યક્તિ તેને મુક્તિ મેળવવા માટે કરણીભૂત અને દિશાદર્શક બની શકે નહીં. અને પ્રતિપક્ષે તે ગુરુએ પણ આ વ્યક્તિનો પોતાનો શિષ્ય તરીકે, બનવામાટે સ્વીકાર કર્યો છે કારણ; તેની ધારણા છે કે આ વ્યક્તિ જો શિષ્ય બને તો તેની મતિ ને યોગ્ય દિશા આપી તે શિષ્યને મુક્તિ અપાવશે.

2. પૂજિત અને (અનુ)દાસ: - આ બે વ્યક્તિ જે તે સ્વરૂપમાં એકબીજાનો સ્વીકાર કરે, તેમાં એક અભિનિવેશ અડીખમ પાયો બની રહે જે છે દાસની તેના પૂજ્ય વ્યક્તિમાં આત્યંતિક શ્રધ્ધા. "મારું બધું તું જાણે"; હૂં પૂર્ણપણે તારા શરણે. મને મુક્તિ અપાવે, મારાંથકી કામ કરી લે, મારી સેવા કરાવી લે, મને અશક્ય એવું કોઈપણ કામ સોંપી દે, મારો જીવ તારા ચરણે. ટૂંકમાં મુક્તિ તો આ શરણાગતિમાં સોય ની ટોંચ જેટલું મહત્વ પામે, હે પૂજ્ય વ્યક્તિ; મારી મતિ તારા ચરણોમાં. આ મનસ્થિતિ શિષ્ય કરતા ઘણી ઊંચા સ્તરે જણાય કારણ વિચાર, મનોમંથન, તપ અને આત્મઉન્નતી પણ તેના પૂજ્ય વ્યક્તિના શરણે છોડી.

રામદાસ સ્વામીની રામભક્તિ રચના લોકપ્રિય છે, જે તેમની પ્રભુ શ્રીરામ પ્રત્યે સંપૂર્ણ શરણાગતિ અને શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરે છે. તે શરણાગતિ દ્વારે ભક્ત પોતાને ભગવાનનો સેવક માને છે અને નિર્ભય બને છે.

रामा मी तव दास दास म्हणवी,माते कशाचे भय?
रामा जाइन ज्या स्थळी सुखघना होईल तेथे जय
रामा या भुवनत्रयी तुजविणा नाही दुजा तारक
रामा तू सकलार्त पूर्ण करसी,तू तात मी बालक ॥

અર્થ:
હે રામ, હું તમારા સેવકોનો પણ સેવક, મારે શું ડરવું જોઈએ? તમે મારી સાથે હોવ છો, મને કોઈ ડર નથી.
હે રામ, સુખ આપનાર, હું જ્યાં પણ જાઉં છું, હું વિજયી થઈશ.
આ ત્રિભુવન (ત્રણ વિશ્વો)માંથી, તમારા સિવાય મને તારનાર, બચાવનાર કોઈ નથી.
તમે બધાની બધી ઇચ્છાઓ/દુઃખો પૂર્ણ કરો છો; તમે મારા પિતા (તાત) છો, અને હું તમારો બાળક.