સંયમિત અપેક્ષા, સુનિયોજીત આયોજન

સાંપ્રત સમયમાં કોઈપણ ક્ષેત્રમાં અનિશ્ચિતતાનું પ્રમાણ વધુ હોય તેમ જણાય છે. તેમાં પણ ખાસ કરીને આર્થિક બાબતોની અનિશ્ચિતતા ખાસ ધ્યાન ખેંચે તેવી અને કોઈક સમયે તકલીફ ઊભી કરે તેવી હોય છે. ઘણા યુવાન મિત્રો સાથે ચર્ચા થતી હોય છે, આર્થિક સુનિશ્ચિતતા માટે નોકરી યોગ્ય ગણાય કે વ્યવસાય. મારા જ મિત્રો આ બાબતે એકમત નથી. કેટલાકની દ્રષ્ટિએ નોકરી કરવાથી આર્થિક બાબતો સુનિશ્ચિત થઈ જાય છે, તો અન્યની દ્રષ્ટિએ પોતાના વ્યવસાય થકી જ આ સંભવી શકે તેમ છે. પ્રશ્ન અહીં એ નક્કી કરવાનું નથી કે બે માંથી કોણ સાચું છે. પ્રશ્ન એ છે કે સંભવિત અનિશ્ચિતતા માટે શું કરવું જોઈએ - પછી તે વ્યવસાય હોય કે નોકરી.

અપેક્ષા વધતી જ જાય છે. જેની પાસે સાયકલ છે તેને સ્કૂટર જોઈએ છે, અને સ્કૂટર વાળી વ્યક્તિને કાર. જેની પાસે કાર છે તેને છે એના કરતાં મોટી કાર જોઈએ છે, અને તે પણ એક કરતાં વધારે. છે એના કરતાં મોટું ઘર જોઈએ છે, વેકેશનમાં જ્યાં જઈએ છીએ તેનાથી દૂર અને વધુ ખર્ચાળ જગ્યાએ જવાની ઈચ્છા હોય છે, છે તેના કરતાં વધારે સગવડતા વાળો મોબાઈલ જોઈએ છે, વધારે ફેશનેબલ કપડાં મોંઘા હોય તો પણ પહેરવા હોય છે,મોંઘી રેસ્ટોરેઆમાં જમવું હોય છે - સરવાળે આ બધાને પહોંચી વળવા વધુ કમાણી કરવી પડે છે.

હવે તો સમય એવો છે કે, નોકરીયાતને ક્યારેય છુટા કરી દે તે કહેવાય નહીં. તેમાં પણ જ્યારે વ્યક્તિ સિનિયર થતી જાય ત્યારે તેના જેટલા પગારમાં બે કે ત્રણ યુવાનો કામ કરવા તૈયાર હોય. તેઓ કદાચ વધારે પરિશ્રમ કરી પણ શકે. આજના સમયે તો માત્ર ગણતરી કરવામાં આવે છે, માનવીય સંબંધો માટે કોઈ સ્થાન નથી. આવા સંજોગોમાં ગમે ત્યારે નોકરી જતી રહેવાની શક્યતા હોય છે. નોકરી તથા તેના પગારની ખાતરી તો સરકાર જ આપી શકે છે, અને તેથી જ સરકારી નોકરી માટે લોકો ગાંડાની જેમ પ્રયત્નો કરતા રહે છે. પણ બધાને સરકારી નોકરી થોડી મળી રહે! ખાનગી નોકરી વાળાના જોખમ સ્થાનો અનેરા હોય છે.

પોતાનો વ્યવસાય પણ કાયમ માટે ઇચ્છિત કમાણી કરાવી આપે તે જરૂરી નથી. રોજ રોજ પ્રતિ સ્પર્ધા વધતી જાય છે. આજના સામ્રાજ્યમાં કોઈપણ વ્યક્તિ કાલે હુમલો કરી શકે. વ્યવસાયમાં ફેરફાર પણ આવે, આજે જે પ્રચલિત છે તે કાલે ફેંકાઈ જાય. એક જમાનામાં આકર્ષક વળતર વાળા સાયબર કાફેનું આજે અસ્તિત્વ જ નથી. આવા તો અનેક ઉદાહરણ મળી શકે.

સાંપ્રત સમયમાં એમ બની શકે કે આવક એકદમ અટકી જાય. કાં તો નોકરી છૂટી જાય કાં તો વ્યવસાય અટકી પડે. જ્યાં સુધી પૈસાનો પ્રવાહ ચાલુ છે ત્યાં સુધી બરાબર છે, પણ જ્યારે તે અટકી જાય ત્યારે અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો એક સાથે કરવો પડે. આવક બંધ થઈ જાય, જરૂરિયાત સંતોષી ન શકાય, સ્થાપિત થયેલી જીવન શૈલી જાળવી ન શકાય, સમાજમાં જે આર્થિક સ્તરે આબરૂ ઊભી થઈ હોય તે ખંડિત થવાનો ડર રહે, કૌટુંબિક જવાબદારી પૂરી કરવી કઠિન બની રહે - આ બધા સાથે વ્યક્તિગત અહંકારને પણ હાનિ પહોંચે.

મારા યુવાન મિત્રો આ બાબતે ઘણી ચિંતા કરતા જોવા મળે છે. સમાજમાં આ તો થવાનું જ છે. જરૂરી એ છે કે આવી પરિસ્થિતિ સામે ટકી રહી શકીએ તે પ્રકારનું આયોજન કરવામાં આવે. આ પ્રકારના આર્થિક પ્રશ્નનો હલ બે સ્તરે આવી શકે. પ્રથમ તો આર્થિક બાબતો લક્ષી અપેક્ષા સંયમિત રાખવી પડે, અને બીજું, ભવિષ્યની સંભવિત મુશ્કેલ આર્થિક સ્થિતિ માટે આયોજન કરવું પડે - બચત કરવી પડે.

મારા યુવાન મિત્રોને તો ખબર જ છે કે, આજનો સમાજ ચાર્વાક દર્શનમાં વધુ શ્રદ્ધા રાખે છે. “ઉધાર લઈને પણ ઘી પીવું જોઈએ”ની વિચારસરણી વાળો આ સમાજ કાલ વિશે વધુ ચિંતિત જણાતો નથી. લોન લઈને ઉનાળાના વેકેશનમાં ફરવા જવાય છે, માસિક હપ્તેથી મોંઘી મોંઘી ચીજ વસ્તુઓ ખરીદાય છે, દેખાદેખીમાં ખર્ચાની માત્રા વધારી દેવાય છે, અને ચોક્કસ પ્રકારની સામાજિક ઓળખ ઊભી થાય તે માટે પૈસા ઉડાડાય છે. જ્યાં સુધી પૈસા હોય ત્યાં સુધી બરાબર છે - જ્યાં સુધી નોકરી ચાલુ હોય ત્યાં સુધી બરાબર છે - જ્યાં સુધી વ્યવસાય જામેલો હોય ત્યાં સુધી બરાબર છે, પરંતુ પછી તો તકલીફો જ રહેવાની. શરૂઆતથી જો અપેક્ષા સંયમિત રાખી હોય કે જીવનના ધારા ધોરણ ઇચ્છનીય સ્તરે જાળવી રાખ્યા હોય તો ભવિષ્યમાં પ્રશ્નો ઓછા થાય.

આજનો યુવાન જાણે છે કે જે હાથમાં આવે તે વાપરી નાખવાનું નથી. કાલની અનિશ્ચિતતાઓ માટે બચત જરૂરી છે. આ બચત પણ સપ્રમાણ - આવકની માત્રાને અનુરૂપ હોવી જોઈએ. હવે તો બચત માટેના ઘણા વિકલ્પો હાજર હોય છે. તેમાં પણ અગત્યનું એ છે કે, બચત માટે લોભ ન કરવો. ક્યારેક એમ બને કે લોભ મૂડીને જ ખાઈ જાય. જો જીવનના શરૂઆતના તબક્કામાં ખર્ચમાં સંયમ ન રાખ્યો હોય તો એમ પણ બની શકે કે ભવિષ્યમાં આવક જળવાઈ રહે તે માટે ટૂંકા રસ્તા અપનાવવાના પણ પ્રયત્ન થાય. આવા ટૂંકા રસ્તા ક્યારેક અનૈતિક અને અસામાજિક હોઈ શકે. આ એક જોખમી સ્થિતિ છે. અગત્યનું એ છે કે શરૂઆતથી જ સંયમિત અપેક્ષા રાખવી અને સુનિયોજિત આયોજન કરવું. મારા યુવાન મિત્રો એ વાત સ્પષ્ટ પણે જાણે છે કે કાલની અનિશ્ચિતતા વચ્ચે આજની પરિસ્થિતિને યોગ્ય વિચારશીલતાથી જીવવાની છે.

* * *