સંઘાનુકૂળ જીવન: શાખાથી સમાજ સુધી

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) માત્ર એક સંગઠન નથી, પરંતુ તે એક વિચારધારા, સંસ્કાર કેન્દ્ર અને જીવન જીવવાની એક વિશિષ્ટ પદ્ધતિ છે. સન ૧૯૨૫માં ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવાર દ્વારા નાગપુરમાં વિજયાદશમીના પાવન પર્વે સ્થાપિત આ સંગઠનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હિન્દુ સમાજને સંગઠિત કરી રાષ્ટ્રને પરમ વૈભવના શિખરે પહોંચાડવાનો છે. સંઘના આ વ્યાપક લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે તેના કાર્યકરો અને સ્વયંસેવકો જે વિશિષ્ટ શૈલી, શિસ્ત અને મૂલ્યો આધારિત જીવન જીવે છે, તેને 'સંઘાનુકૂળ જીવન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સંઘાનુકૂળ જીવન એટલે કોઈ બાહ્ય દબાણ હેઠળ જીવાતું જીવન નથી, પરંતુ તે આંતરિક પ્રેરણા, રાષ્ટ્રભક્તિ અને આત્મ-અનુશાસનનો સંગમ છે. આવું જીવન જીવનાર વ્યક્તિ પોતાના સ્વાર્થ કરતાં પરમાર્થને અને પોતાના પરિવાર કરતાં રાષ્ટ્રને સર્વોપરી માને છે. સંઘની વિચારધારા અનુસાર, વ્યક્તિ નિર્માણ દ્વારા જ રાષ્ટ્ર નિર્માણ શક્ય છે. તેથી, સંઘાનુકૂળ જીવનના વિવિધ પાસાઓ, તેના મુખ્ય સ્તંભો અને સમાજ પર તેની અસરોને ઊંડાણપૂર્વક સમજવી અનિવાર્ય છે.

૧. સંઘાનુકૂળ જીવનના પાયાના સિદ્ધાંતો

સંઘાનુકૂળ જીવન જીવતા સ્વયંસેવકના જીવનમાં કેટલાક મૂળભૂત સિદ્ધાંતો વણાયેલા હોય છે, જે તેના દૈનિક વ્યવહાર અને ચારિત્ર્યને ઘડે છે:

• રાષ્ટ્ર પ્રથમ (Nation First): સંઘાનુકૂળ જીવનનો સૌથી મોટો મંત્ર છે - "રાષ્ટ્રાય સ્વાહા, રાષ્ટ્રાય ઇદં ન મમ". આ જીવનશૈલીમાં વ્યક્તિ પોતાના વ્યક્તિગત લાભ, જ્ઞાતિ, ભાષા કે પ્રાદેશિકતાથી ઉપર ઊઠીને માત્ર રાષ્ટ્રહિતનો જ વિચાર કરે છે. કોઈપણ કાર્ય કરતી વખતે સ્વયંસેવક હંમેશાં વિચારે છે કે તેના આ કાર્યથી દેશને શું ફાયદો થશે.
• નિઃસ્વાર્થ સેવાભાવ: સંઘ કોઈ ભૌતિક કે આર્થિક લાભની અપેક્ષા વગર કામ કરવાનું શીખવે છે. 'સેવા' એ સંઘાનુકૂળ જીવનનું ઘરેણું છે. પૂર, ભૂકંપ, મહામારી કે અન્ય કોઈપણ કુદરતી કે માનવસર્જિત આપત્તિ સમયે સંઘના સ્વયંસેવકો જીવના જોખમે પણ અગ્રેસર રહીને રાહત સામગ્રી પહોંચાડે છે. આ સેવા પાછળ કોઈ પ્રસિદ્ધિની ભૂખ હોતી નથી.
• અહંકારશૂન્યતા અને સમર્પણ: સંઘમાં 'હું' નહીં પણ 'આપણે' ના ભાવને મહત્વ આપવામાં આવે છે. સ્વયંસેવક પોતાનું તન, મન અને ધન રાષ્ટ્રકાર્ય માટે સમર્પિત કરવા હંમેશાં તત્પર રહે છે. સંગઠનમાં ગમે તેટલું ઊંચું પદ મળે તો પણ વ્યક્તિ સામાન્ય સ્વયંસેવક તરીકે જ પોતાને ગણે છે.

૨. દૈનિક શાખા અને જીવનશૈલી પર તેનો પ્રભાવ

સંઘાનુકૂળ જીવનની આચારસંહિતા સંઘની 'દૈનિક શાખા' માંથી જન્મે છે. શાખા એ માત્ર એક કલાકની શારીરિક કસરતનું સ્થળ નથી, પણ તે સંસ્કાર નિર્માણની પ્રયોગશાળા છે.

• શિસ્ત અને સમયપાલન: સંઘાનુકૂળ જીવન જીવતી વ્યક્તિ સમયની ખૂબ પાક્કી હોય છે. શાખાના નિયત સમયે હાજર રહેવું, ગણવેશની ગરિમા જાળવવી અને આદેશોનું પાલન કરવું એ વ્યક્તિના દૈનિક જીવનમાં પણ શિસ્ત લાવે છે.
• શારીરિક અને માનસિક દ્રઢતા: શાખામાં અપાતા સૂર્યનમસ્કાર, દંડપ્રયોગ, રમતગમત અને સમતાના પ્રયોગો સ્વયંસેવકના શરીરને વજ્ર જેવું મજબૂત અને મનને સ્થિર બનાવે છે. આ શારીરિક સુદ્રઢતા તેને દેશની સેવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
• બૌદ્ધિક વિકાસ: શાખામાં થતી ચર્ચાઓ, અમૃતવચન, સુભાષિત અને દેશભક્તિના ગીતો (સંઘ ગીત) સ્વયંસેવકની વિચારવાની દિશા નક્કી કરે છે. તે ઇતિહાસ, વર્તમાન પ્રવાહો અને ભારતીય સંસ્કૃતિ વિશે જાગૃત બને છે.

૩. સામાજિક સમરસતા અને એકતા ભારતીય સમાજ સદીઓથી જ્ઞાતિ-જાતિના ભેદભાવોમાં વહેંચાયેલો રહ્યો છે, જેને કારણે દેશ નબળો પડ્યો હતો. સંઘાનુકૂળ જીવન આ ભેદભાવોને સંપૂર્ણપણે નકારે છે.

• ભેદભાવ રહિત વહેવાર: સંઘની શાખામાં કે સભામાં ડોક્ટર, વકીલ, ઉદ્યોગપતિ અને સામાન્ય મજૂર કે સફાઈ કામદાર એક જ હરોળમાં ખભેખભા મિલાવીને બેસે છે. ત્યાં કોઈની જ્ઞાતિ પૂછવામાં આવતી નથી. બધા જ એક ભારતમાતાના સંતાનો છે તેવો દ્રઢ ભાવ કેળવાય છે.
• સામાજિક સમરસતા (Social Harmony): ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ સંઘની મુલાકાત વખતે શાખામાં પ્રવર્તતી અસ્પૃશ્યતા મુક્ત આબોહવાની પ્રશંસા કરી હતી. સંઘાનુકૂળ જીવન જીવતી વ્યક્તિ સમાજના પછાત અને વંચિત વર્ગોને ગળે લગાવે છે અને તેમના ઉત્થાન માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે.

૪. કૌટુંબિક જીવન અને કુટુંબ પ્રબોધન

સંઘાનુકૂળ જીવન જીવવાનો અર્થ એ નથી કે સંસારનો ત્યાગ કરવો. સંઘ ગૃહસ્થ જીવન જીવીને પણ દેશસેવા કરવાનો આદર્શ માર્ગ બતાવે છે.

• સંસ્કારી પરિવારનું નિર્માણ: સ્વયંસેવક પોતાના ઘરમાં પણ સંઘના સંસ્કારોનું સિંચન કરે છે. વડીલો પ્રત્યે આદર, બાળકોને રાષ્ટ્રભક્તિના સંસ્કારો અને ઘરમાં સાત્વિક વાતાવરણ એ સંઘાનુકૂળ કુટુંબની ઓળખ છે.
• સ્વદેશી જીવનશૈલી: સંઘાનુકૂળ જીવન જીવતો પરિવાર બિનજરૂરી પશ્ચિમી આંધળા અનુકરણથી દૂર રહે છે. ઘરમાં બને ત્યાં સુધી સ્વદેશી વસ્તુઓનો જ ઉપયોગ કરવો, ભારતીય તહેવારોને પરંપરાગત રીતે ઉજવવા અને પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું એ તેમની પ્રાથમિકતા હોય છે.
• કુટુંબ પ્રબોધન: અઠવાડિયામાં એકવાર આખો પરિવાર સાથે બેસીને ભોજન કરે, દેશ અને સમાજની સ્થિતિ વિશે ચર્ચા કરે અને ભજન-કીર્તન કરે તેવી પ્રવૃત્તિઓ (કુટુંબ પ્રબોધન) દ્વારા પારિવારિક સંબંધો મજબૂત બને છે.

૫. વ્યાવસાયિક પ્રમાણિકતા અને કાર્યક્ષેત્રે નેતૃત્વ

સંઘાનુકૂળ જીવન જીવતી વ્યક્તિ પોતાના વ્યાવસાયિક ક્ષેત્રમાં પણ એક આદર્શ સ્થાપિત કરે છે. ભલે તે સરકારી નોકરીમાં હોય, ખાનગી કંપનીમાં હોય કે પોતાનો વેપાર કરતો હોય, તેનામાં અદભુત કાર્યનિષ્ઠા જોવા મળે છે.

• ભ્રષ્ટાચાર મુક્ત આચરણ: રાષ્ટ્રભક્તિ હૃદયમાં હોવાથી સ્વયંસેવક ક્યારેય પણ લાંચ-રૂશ્વત કે ભ્રષ્ટાચારનો સહારો લેતો નથી. તે માને છે કે દેશ સાથે ગદ્દારી કરવી એ સૌથી મોટું પાપ છે. • નમ્રતાપૂર્ણ નેતૃત્વ: સંગઠન કૌશલ્ય લોહીમાં હોવાથી સંઘાનુકૂળ વ્યક્તિ પોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય નેતૃત્વ પૂરું પાડે છે. તે પોતાની ટીમને સાથે લઈને ચાલે છે અને ક્રેડિટ લેવા પાછળ દોડતી નથી. • કર્મ એ જ પૂજા: ભગવદ્ ગીતાના 'કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે' ના સિદ્ધાંતને અપનાવીને તે પોતાના કામને ભગવાનની પૂજા માનીને પૂર્ણ ખંતથી કરે છે.

૬. વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ: વસુધૈવ કુટુંબકમ્

જોકે સંઘ હિન્દુ સંગઠન અને રાષ્ટ્રવાદની વાત કરે છે, પરંતુ તેનો રાષ્ટ્રવાદ સંકુચિત નથી. સંઘાનુકૂળ જીવનનો અંતિમ ધ્યેય સમગ્ર વિશ્વનું કલ્યાણ છે.

• વિશ્વ મંગલની ભાવના: સંઘની પ્રાર્થનામાં "ત્વદીયાય કાર્યાય બદ્ધા કટીયમ્, શુભામાશિષમ્ દેહી અસ્મદ્ વિભો..." દ્વારા સમગ્ર વિશ્વના કલ્યાણની માંગણી કરવામાં આવી છે. 'વસુધૈવ કુટુંબકમ્' (સમગ્ર પૃથ્વી જ મારો પરિવાર છે) અને 'સર્વે ભવન્તુ સુખિનઃ' ના મંત્રો તેના જીવનના ચાલક બળ છે.
• પર્યાવરણ અને પ્રકૃતિ રક્ષણ: સંઘાનુકૂળ જીવન જીવનારી વ્યક્તિ પ્રકૃતિનું દોહન નથી કરતી પણ તેનું પોષણ કરે છે. પાણી બચાવવું, વૃક્ષારોપણ કરવું, પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ટાળવો અને ગૌ-રક્ષણ કરવું એ આ જીવનશૈલીનો અભિન્ન હિસ્સો છે.

૭. સંઘાનુકૂળ જીવનની અગ્નિપરીક્ષા અને આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા

આજના ભૌતિકવાદી અને વ્યક્તિવાદી યુગમાં, જ્યાં માણસ માત્ર પોતાના સ્વાર્થ, પૈસા અને વૈભવ પાછળ આંધળી દોટ મૂકી રહ્યો છે, ત્યાં સંઘાનુકૂળ જીવન જીવવું એ લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું મુશ્કેલ કાર્ય છે. સમાજ ક્યારેક આવા નિઃસ્વાર્થ માણસોની મજાક ઉડાવે છે અથવા તેમને 'જૂના વિચારોના' ગણાવે છે. પરંતુ, સંઘનો સ્વયંસેવક આવી ટીકાઓથી ક્યારેય વિચલિત થતો નથી. તે પૂજનીય ગુરુજી (એમ.એસ. ગોળવલકર) ના આદર્શો પર ચાલીને નિંદા અને સ્તુતિ બંનેને સમાન ગણીને પોતાના પથ પર આગળ વધતો રહે છે.

આજે દેશ સામે આંતરિક અને બાહ્ય અસંખ્ય પડકારો છે. સાંસ્કૃતિક અધઃપતન, નૈતિક મૂલ્યોનો હાસ, અને સામાજિક વિઘટન જેવી સમસ્યાઓ સામે લડવા માટે દેશને આચારવાન અને ચારિત્ર્યવાન નાગરિકોની જરૂર છે. સંઘાનુકૂળ જીવન આ જરૂરિયાતને પૂરી કરે છે. આવા અસંખ્ય દેશભક્તોના ત્યાગ અને તપસ્યાને કારણે જ આજે ભારત વૈશ્વિક મંચ પર એક શક્તિશાળી રાષ્ટ્ર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.

ઉપસંહાર

અંતમાં કહી શકાય કે, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ અનુરૂપ સંઘાનુકૂળ જીવન એ માત્ર રવિવારની સભા પૂરતું કે શાખાના ગણવેશ પૂરતું મર્યાદિત નથી, તે ચોવીસે કલાક જીવાતી એક જીવંત સાધના છે. તે વ્યક્તિને સ્વકેન્દ્રી મટાવીને સમષ્ટિ કેન્દ્રી બનાવે છે. તે ભોગવાદના સ્થાને ત્યાગવાદ અને સંકુચિતતાના સ્થાને વ્યાપકતા શીખવે છે.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું જીવન સંઘાનુકૂળ બને છે, ત્યારે તેનું હૃદય ભારતમાતાનું મંદિર બની જાય છે, તેની વાણી રાષ્ટ્રના જાગરણનું ગીત બને છે અને તેના પગલાં દેશની પ્રગતિના પથ પર આગળ વધે છે. રાષ્ટ્ર નિર્માણના આ મહાયજ્ઞમાં સંઘાનુકૂળ જીવન જીવતો દરેક સ્વયંસેવક સમર્પિત આહુતિ સમાન છે, જે પોતાના પ્રકાશથી સમગ્ર સમાજ અને રાષ્ટ્રને આલોકિત કરે છે.

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) ના સ્થાપના કાળથી અત્યાર સુધીના તમામ સાત પરમ પૂજ્ય સરસંઘચાલકો ના પ્રેરણાદાયી અને ઓજસ્વી વિચારોના અમૃત વચનોને આત્મસાત કરીને આવો સૌ સાથે મળીને વ્યક્તિ નિર્માણ , સમાજ નિર્માણ અને રાષ્ટ્ર નિર્માણ માટે સંકલ્પિત થઈએ ...ભારત માતા કી જય

૧. ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવાર (આદ્ય સરસંઘચાલક)
"રાષ્ટ્ર નિર્માણ એ કોઈ લાંબા વક્તવ્યો કે આંદોલનોથી નથી થતું, પરંતુ તે વ્યક્તિઓના મનમાં દેશભક્તિના સ્થાયી સંસ્કારો સીંચવાથી અને તેમના ચારિત્ર્ય નિર્માણ દ્વારા જ શક્ય બને છે."

૨. માધવ સદાશિવરાવ ગોળવલકર - 'શ્રી ગુરુજી'
"આપણે આપણી ભક્તિ અને શક્તિને કોઈ એક વ્યક્તિ કે પદ પર કેન્દ્રિત નથી કરવાની, પણ આ પરમ પવિત્ર 'ભગવા ધ્વજ' ને આપણો આદર્શ માનીને તેની સમક્ષ સમર્પિત થવાનું છે."

૩. મધુકર દત્તાત્રેય દેવરસ - 'બાલાસાહેબ દેવરસ'
"જો અસ્પૃશ્યતા અને સામાજિક ભેદભાવ પાપ નથી, તો દુનિયામાં કોઈ પણ વસ્તુ પાપ નથી. હિન્દુ સમાજને શક્તિશાળી બનાવવા માટે સામાજિક સમરસતા અનિવાર્ય છે."

૪. પ્રો. રાજેન્દ્ર સિંહ - 'રજ્જુભૈયા'
"દેશની સાચી પ્રગતિ અને સ્વાવલંબન ત્યારે જ આવી શકે, જ્યારે ગામડાઓનો વિકાસ થાય અને આપણી યુવા પેઢી દેશી સંસાધનો અને 'સ્વદેશી વિચારધારા' નો આગ્રહ રાખે."

૫. કે. એસ. સુદર્શન
"વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનો વિકાસ મહત્ત્વનો છે, પરંતુ જો તેને વેદ અને ઉપનિષદોના 'આધ્યાત્મિક જ્ઞાન' નો આધાર નહીં મળે, તો તે કલ્યાણને બદલે વિનાશ તરફ દોરી જશે."

૬. મોહનરાવ ભાગવત (વર્તમાન સરસંઘચાલક)
"સંઘમાંથી સાચું શિક્ષણ મેળવનાર વ્યક્તિ ક્યારેય પણ પોતાની વ્યક્તિગત ચિંતા નથી કરતી, પરંતુ તે હંમેશાં આખા સમાજ અને રાષ્ટ્રના કલ્યાણની ચિંતા કરે છે."

* * *