રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની શતાબ્દીએ મનમાં ઉમડતા સંસ્મરણો

પરમ પૂજ્ય ડો. હેડગવારજીએ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના કરી અને પરમ પુજ્ય ગુરૂજીએ તેનો વિસ્તાર કર્યો. આ ઈશ્વરીય યોજના હતી અને આજે પણ પ્રત્યેક સ્વયંસેવક સંઘનું કાર્ય કરે ત્યારે તેના મનમાં એક જ ભાવ હોય છે કે આ ઈશ્વરીય કાર્ય છે. સંઘને પુસ્તકો વાંચીને કે પ્રવચનો સાંભળીને સમજી નહીં શકાય, સંઘને સમજવા માટે શાખામાં આવવું પડે એ વાત પરમ પૂજ્ય મોહન ભાગવતજી કહે છે તે પુરેપુરી સાચી છે.

હું આઠમા ધોરણમાં ભણતો હતો ત્યારે મારી સૌથી મોટી બહેનનું સગપણ નક્કી થયું. જીજાજી વિજયભાઈ ભટ્ટ કર્ણાવતીથી રાજકોટમાં અમે રેલવે ક્વાર્ટરમાં રહેતા હતા ત્યાં સૌથી પહેલા આવ્યા, અને તે જ દિવસે મને સાંજે કહ્યું, "ચાલ, મારી સાથે, એક જગ્યાએ લઈ જઉં."

મને આંગળી પકડીને જંકશન પ્લોટમાં ચાલતી શાખામાં લઈ ગયા. તે પહેલેથીજ તેની તપાસ કરીને આવ્યા હતા. હું રમતમાં કાચો, મારો દાવો આવ્યો અને હું બધાને પકડવા દોડું પણ કોઈ પકડાય જ નહીં. મુખ્ય શિક્ષકે મને નાનો ચડાવ્યો, "દોડ, દોડ, શાબાશ, દોડ, પકડાઈ જ જશે, દોડ, દોડ." અને એક છોકરાને મેં પકડી પાડ્યો. આત્મવિશ્વાસ વધારવાની સચોટ યુક્તિ હતી તે.

પછી રોજ શાખામાં જવાનું શરૂ થઈ ગયું.

મૂખ્ય શિક્ષક અને કાર્યવાહ બે ભાઈઓ હતા અને બંને સાથે મળીને ટ્યુશન ક્લાસ ચલાવતા. પ્રખ્યાત ક્લાસીસ હતા. નામ ભુલી ગયો છું.શાખામાંથી પ્રવાસે જવાનું હોય ત્યારે તેમના ઘરે સ્વયંસેવકો ભેગા થાય પછી સાથે નીકળે.

એક વખત તેમણે સુચના આપી કે સવારે છ વાગ્યે બધા આવી જજો. મને ભુલમાં એવું સંભળાયું કે સવારે ચાર વાગ્યે આવજો. પપ્પાને કહ્યું. તે મને મુકવા આવ્યા. ત્યાં જઈને જોયું તો કોઈ નહીં. દરવાજો ખખડાવ્યો. મુખ્ય શિક્ષક ઊંઘમાંથી ઊઠીને આંખો ચોળતા ચોળતા આવ્યા.

"કેમ અર્કેશભાઈ, તમે અડધી રાતે આવ્યા?" સંઘમાં નાના બાળક હોય કે મોટા, બધાને "તમે" કહેવાનું, "તું " નહીં એ નિયમ છે.

"પ્રવાસમાં જવાનું છે ને એટલે, " મેં જવાબ આપ્યો. તે હસવા માંડ્યા અને કહે, પાછા જઈને સુઈ જાવ. છ વાગ્યાનો સમય છે.

પછી આખા પ્રવાસમાં તે હસતા હસતા હળવી મજાક કરતા રહ્યા, "અર્કેશભાઈની સવાર તો અડધી રાતે થાય."

રાજકોટની તે શાખામાં સંઘની શિસ્ત, નિયમો, રમતો બધું શીખ્યો. મોરબીમાં મચ્છુ ડેમ તુટ્યો અને રાજકોટમાં શરણાર્થીઓના ધાડેધાડા આવતા. ત્યારે સંઘ દ્વારા અપાયેલી હાથલારી લઈને આખા કોઠી કંપાઉન્ડમાં ફરી ફરીને લોકોએ બનાવેલી રોટલીઓ, થેપલા, કપડાં, વગેરે એકત્ર કરી કેમ્પમાં પહોંચાડતા હતા તે યાદ છે.

પિતાજીની બદલી વડોદરા થઈ. વાઘોડિયા રોડની અંકુર સોસાયટીમાં આવ્યા. આધાર‌ સોસાયટી પાસે શાખા લાગતી ત્યાં જવાનું શરૂ કર્યું.

સરદાર વલ્લભભાઈ સ્કુલમાં બારમા ધોરણમાં એડમિશન લીધું પણ રાજકોટની સ્કુલમાંથી દાખલો કઢાવી અહીં એડમિશન લેવામાં ત્રણ મહિનાનો સમય વિતી ગયો હતો તેમાં ત્રિકોણમિતિ સ્કૂલમાં ચાલી ગયું. તે હું ચુકી ગયો. પછી જાતે જાતે ત્રિકોણમિતિ શીખ્યો અને આવડી પણ ગયું. પણ ત્યાં સુધીમાં ઘણા પાણી વહી ગયા હતા. કંઈ જ ન આવડે. ભયંકર એન્ક્ઝાઈટી. એટલી બધી કે વાળ ખરવા માંડ્યા ખોબો ભરાય તેવા. ઘરમાં કોઈને ખુલીને વાત કરવાનું તો પહેલેથી જ ફાવતું નહોતું. સાયકલ લઈને શહેરમાં ગમે ત્યાં જાણીતા કે અજાણ્યા રસ્તાઓ પર ભટક્યા કરતો હતો. શાખા ભુલાઈ ગઈ હતી. દિશાહીન મન.

અચાનક એક દિવસ દાંડિયા બજારના શ્રી અરવિંદ નિવાસમાં આમ જ સાયકલ વળી ગઈ. ત્યાંના દિવ્ય તરંગોની અસર કે દિશાહીનતા અને ઉદ્દેશ વિનાના જીવનમાં નવો વળાંક આવ્યો. પાંચ પાંચ કલાક ત્યાં બેસી રહેતો. ધ્યાન અને વાંચન કરતો પણ હજી શાખા સાથે તુટી ગયેલો નાતો પાછો જોડાયો નહતો.

આપણા જીવનની નૌકા આપણે નથી ચલાવતા, દિવ્ય શક્તિ ચલાવે છે. ક્યાં સમયે, ક્યાં સ્થળે, કંઈ રીતે કેવી ઘટના બનશે તે એ નક્કી કરે છે.

એક વખત ઘરે આવતો હતો ત્યારે મારો મિત્ર અને સ્વયંસેવક મિતેશ સંઘના અધિકારી મિલિન્દ ભાઈ સાથે વાત કરતા રસ્તામાં ઉભો હતો. હું પણ ત્યાં ઉભો રહ્યો. મિલિન્દ ભાઈએ મારી સામે પણ જોયું નહીં. મેં બોલાવ્યા તો જવાબ મળ્યો, "દેશ માટે કામ ન કરે એની મને જરૂર નથી."

આ ઝટકો અને પાછો શાખામાં રોજ જવાનું શરૂ થયુ. મુખ્ય શિક્ષક બન્યો ત્યારે શાખામાં ૮૦થી વધારે સંખ્યા રહેતી એ જોઈ ખુશ થતો.

પણ હજી સંઘની વિચારધારા વિશે મનમાં અવઢવ હતી. કારણ કે નાનો હતો ત્યારે ગાંધીજીના "સત્યના પ્રયોગો" અને અન્ય પુસ્તકો વાંચેલા તેનો પ્રભાવ, તે સમયે સમાજમાં ગાંધી વિચારધારાનો ફેલાવો, આ બધું વધારે હતું.

મેં વિચાર્યું કે બધી જ વિચારધારાનો અભ્યાસ કરૂં પછી નિર્ણય લઉં. સામ્યવાદની સમજણ આપતું પુસ્તક વાંચ્યું. પણ બિલકુલ જ્યાં નહીં તે વિચારો. ગાધીજીને તો અમુક અંશે વાંચેલા.

પછી શ્રી અરવિંદનું પુસ્તક "ભારતીય સંસ્કૃતિના પાયા" વાંચ્યું. તેનાથી સ્પષ્ટતા થઈ.

તે વખતે મનમોહન વૈદ્ય પ્રચારક અને રાજેશભાઈ કોટેચા વિસ્તારક હતા. હું તેમની સાથે સંઘની વિચારધારા સમજવા ખુબ વાર્તાલાપ કરતો. તેમણે મારૂં બૌધ્ધિક ઘડતર કર્યું. "ભારતીય સંસ્કૃતિના પાયા" પુસ્તકમાં શ્રી અરવિંદે આપેલા વિચાર અને સંઘની વિચારધારા એક જ છે તે સમજાયું અને સ્પષ્ટ સમજ મળી.

રાવપુરા માં કોઠી કચેરી પાસે સંઘ કાર્યાલયમાંથી પુસ્તિકાઓ લાવીને વાંચતો. તેમાં "વિશ્વવ્યાપી હિન્દુ સંસ્કૃતિ" પુસ્તકથી સૌપ્રથમ વખત જાણ્યું કે પ્રાચીન કાળમાં ભારતનો હિન્દુ ધર્મ વિશ્વભરમાં વ્યાપેલો હતો. આ નાની પુસ્તિકાનો મન પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો. અને બીજી પુસ્તિકા જેણે એવો જ ઉંડો પ્રભાવ પાડ્યો તે હતી, "૨૧મી સદી: હિન્દુત્વની સદી".

એક દિવસ રાજેશભાઈ કોટેચાએ કહ્યું, હવે આપણે હનુમાન કુદકો લગાવવાનો છે. સખ્ત મહેનત કરવાની છે.

પછી રામમંદિર આંદોલન શરૂ થયું. ભારતમાતાને વિશ્વગુરૂ બનાવવા માટેનું યુદ્ધ અને તેમાં માતાનું સૈન્ય બનેલો સંઘ. એ પછીનો સંઘર્ષ પછીની સફળતાનો ઈતિહાસ બધા જાણે છે.

એકસાથે પંજાબ, નોર્થ ઈસ્ટ, કાશ્મીર, તામિલનાડુ જેવાં રાજ્યોમાં અલગતાવાદ, આતંકવાદ, નક્સલવાદ, ઓપરેશન બ્લ્યુ સ્ટાર, ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા, શીખોનો નરસંહાર, અનામત આંદોલન, છાશવારે તોફાનો, અફઘાનિસ્તાનમાં સામ્યવાદી શાસનનું પતન, તાલિબાનોનું વર્ચસ્વ અને ત્યાં રહેતા હિન્દુઓનું પલાયન, કાશ્મીરમાં પંડિતોનો નરસંહાર, રાજીવ ગાંધીની હત્યા, નરસિંહરાવ શાસન, ઉદારીકરણ, ભાજપનો ઉદય, મનમોહન સરકાર દ્વારા ભારતને બંધારણીય રીતે ઈસ્લામિક દેશ બનાવવાના ષડયંત્ર વચ્ચે ચમત્કારિક રીતે મોદીજીના ઝળહળતા ઉદયથી કોંગ્રેસના એ કાવતરાના નિષ્ફળ જવાના સમગ્ર ઘટનાક્રમનો અખબારના પહેલા પાનાના સંપાદક તરીકે સાક્ષી બનવાનું સદભાગ્ય મળ્યું.

તેનાથી મારા મનમાં એક વાત નિશ્ચિત રીતે દ્રઢ થઈ ગઈ છે કે આખી દુનિયા દુશ્મન બની જાય અને આકાશપાતાળ એક કરી દે તો પણ ભારત દેશ, હિન્દુ પ્રજા, સનાતન ધર્મ અને સંસ્કૃતિનો નાશ શક્ય નથી. કારણ એ નથી કે હિન્દુ પ્રજા ખુબ શક્તિશાળી છે. કારણ એ છે કે સ્વયં પરમાત્મા એની સાથે છે. ભારત દેશ અર્જુનનો રથ છે જેના સારથી સ્વયં પરમાત્મા છે.

સંઘમાં મેં આમ તો આધાર શાખાના મુખ્ય શિક્ષક તરીકે થોડુંઘણું કામ કર્યું એ જ, મારૂં કોઈ બીજું યોગદાન નથી. પણ હું એવા એવા સ્વયંસેવકો અને અધિકારીઓ સાથે સંપર્કમાં આવ્યો છું જેમણે દેશ માટે આપણે કલ્પના પણ ન કરી શકીએ તેનો ત્યાગ અને સમર્પણ કર્યા છે. પરિવારના પ્રચંડ વિરોધ અને સમાજમાં અવગણના, ટીકા, બધું જ સહન કરીને અવિરત રાષ્ટ્ર કાર્ય કરવું, તેમાં જીવન હોમી દેવું એ કંઈ નાનીસૂની વાત નથી. કોઈ કહે કે દેશની ચિંતા કોણ કરે છે? તમારૂં ઘર સાંભળોને, ત્યારે સ્વયંસેવકના મનમાં એક જ વિચાર આવે કે હું નહીં કરૂં તો કોણ કરશે? અને પછી એ દ્રઢ બની કામે લાગી જાય છે.

વ્યક્તિનિર્માણ દ્વારા રાષ્ટ્રનિર્માણનો વિચાર મને સંઘ દ્વારા મળ્યો. હવે હું સ્વતંત્ર રીતે તે કરૂં છું પણ તેના બીજ શાખામાંથી રોપાયા છે. હવે હું શાખામાં જતો નથી. સંઘના કાર્યક્રમોમાં પણ ગુરૂપૂર્ણિમા સિવાય જતો નથી. એની જરૂર પણ નથી. કેમ કે શાખા જ્યારે મારા હ્રદયના મેદાનમાં અહર્નિશ લાગેલી હોય તો બહાર જવાની શી જરૂર?

સંઘની શતાબ્દી એ હું પરમ પુજ્ય ડો. હેડગવારજી, પરમ પુજ્ય ગુરૂજીને મનોમન પ્રણામ કરૂં છું. સાથે મને પહેલી વાર શાખામાં લઈ જનાર મારા સ્વર્ગસ્થ જીજાજી વિજયભાઈ ભટ્ટ અને સંઘ વિચારને સાચી રીતે સમજાવનાર રાજેશભાઈ કોટેચા માટે મનોમન કૃતજ્ઞતા અનુભવું છું.

ભારતમાતાની જય.

***