સમૃદ્ધ ભારતનો મંત્ર પ્રબુદ્ધ ભારત

આત્મનિર્ભર મહિલા સ્ક્વોડની કાર્યયોજના

મહિલા સશક્તિકરણ એ માત્ર કાગળ પર લખાતો વિષય, બંધ બારણે થતી ચર્ચાઓ કે મંચ પરથી અપાતા પ્રભાવશાળી ભાષણો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સમાજની વાસ્તવિકતા અને પાયાના માળખાને બદલવાનું એક અત્યંત સબળ અને વ્યાપક માધ્યમ છે. સાચું સશક્તિકરણ ત્યારે જ સાકાર થઈ શકે જ્યારે સમાજની સક્ષમ અને પ્રગતિશીલ મહિલાઓ પોતે જ અન્ય વંચિત, શોષિત અને પછાત મહિલાઓનો હાથ પકડીને તેમને આગળ લાવવાનો નિષ્ઠાપૂર્વકનો પ્રયાસ કરે. એક સ્ત્રી જ બીજી સ્ત્રીની સાચી શક્તિ, પ્રેરણા અને પીઠબળ બની શકે છે.

સમાજમાં જે મહિલાઓ, કિશોરીઓ કે યુવતીઓ ઉચ્ચ શિક્ષિત છે, વૈચારિક રીતે પ્રબુદ્ધ છે, આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર છે અને પોતાના જીવનના આત્મનિર્ભર નિર્ણયો લેવા માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ છે, તેમની આ એક નૈતિક, માનવીય અને સામાજિક જવાબદારી બને છે કે તેઓ આગળ આવે. તેમણે એવી અસહાય મહિલાઓને યોગ્ય માર્ગદર્શન અને દિશા આપવાની છે જેઓ શિક્ષણની કમી, સમજણનો અભાવ અને અક્ષરજ્ઞાન કે સાક્ષરતાની દ્રષ્ટિએ નબળી પરિસ્થિતિમાં પોતાનું જીવન વિતાવી રહી છે.

આ વૈચારિક ચિંતનમાંથી જ 'નારી ચેતના સેતુ' અભિયાનનો જન્મ થાય છે. આ અભિયાન અંતર્ગત દેશ અને રાજ્યના વિવિધ વિસ્તારોમાં રચાયેલી 'આત્મનિર્ભર મહિલા સ્ક્વોડ' એક સુનિયોજિત, લાંબાગાળાની અને પરિણામલક્ષી આયોજનબદ્ધ કાર્યયોજના એટલે કે બ્લૂપ્રિન્ટ સાથે ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર, ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જઈને વાસ્તવિક કાર્ય કરશે.

આ રાષ્ટ્રવ્યાપી અને સમાજઉપયોગી અભિયાનને સફળ બનાવવા માટે પાંચ સ્તરીય વિશેષ બ્લૂપ્રિન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થિત કાર્યયોજના અંતર્ગત સક્ષમ અને જાગૃત મહિલાઓ સંગઠિત થઈને વિધિસર રીતે નાના-મોટા જૂથો બનાવશે અને નબળા કે વંચિત વર્ગની મહિલાઓ સાથે કોઈ વચેટીયા વિના સીધો, આત્મીય સંપર્ક સાધશે. આ આખી પ્રક્રિયા અત્યંત પારદર્શક, વ્યવસ્થિત, શિસ્તબદ્ધ અને ચોક્કસ પરિણામ આપે તેવી બને તે માટે વિગતવાર આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.

પ્રથમ તબક્કામાં, પ્રત્યેક નગર, મહાનગર, સોસાયટી કે ગામ્ય વિસ્તારમાં શિક્ષિત, ઉદારવાદી અને વૈચારિક રીતે પરિપક્વ એવી સ્વયંસેવક મહિલાઓની એક મજબૂત ટુકડી એટલે કે 'આત્મનિર્ભર મહિલા સ્ક્વોડ'ની સત્તાવાર સ્થાપના કરવામાં આવશે. આ સ્ક્વોડ સૌપ્રથમ પોતાના નજીકના એવા ભૌગોલિક વિસ્તારોની મોજણી અને પસંદગી કરશે જ્યાં સાક્ષરતાનો દર ઘણો ઓછો હોય, અંધશ્રદ્ધા અને કુરિવાજોનું પ્રમાણ વધારે હોય, અને જ્યાં મહિલાઓ આર્થિક, સામાજિક કે માનસિક રીતે પુરૂષપ્રધાન વ્યવસ્થા પર સંપૂર્ણ પરાવલંબી હોય.

બીજા તબક્કામાં, પ્રત્યક્ષ સંપર્ક અને આત્મીયતાનું નિર્માણ કરવાનો સઘન પ્રયાસ થશે. કોઈપણ સામાજિક પરિવર્તન ક્યારેય કોઈના પર બળજબરીથી લાદી શકાતું નથી, પરંતુ તે પરસ્પર વિશ્વાસ અને આદર જીતવાથી જ આવે છે. સ્ક્વોડની સભ્યો પસંદ કરેલા પછાત વિસ્તારની મહિલાઓ સાથે નિયમિતપણે મુલાકાતો કરશે, તેમની રોજિંદી પારિવારિક તેમજ આર્થિક સમસ્યાઓને સહાનુભૂતિપૂર્વક સમજશે અને તેમની સાથે એક સાચી સખી જેવો અતૂટ અને પ્રેમાળ સંબંધ કેળવશે.

ત્રીજા તબક્કામાં, બેઠકોનું એક ચોક્કસ અને નિયમિત સમયપત્રક તૈયાર કરવામાં આવશે. આ અભિયાન અંતર્ગત સાપ્તાહિક અથવા પખવાડિક ધોરણે પછાત વિસ્તારોમાં જ વિશેષ બેઠકોનું આયોજન થશે. આ બેઠકો માત્ર શુષ્ક કે ઔપચારિક વર્ગો જેવી નહીં હોય, પરંતુ તે વંચિત મહિલાઓ માટે ઉલ્લાસ, આનંદ, મુક્તિ અને નવીન જ્ઞાન મેળવવાનું એક જીવંત કેન્દ્ર બનશે. આ બેઠકોને સમાજમાં 'ભજન, ભોજન અને ભણતર બેઠકો' તરીકે સત્તાવાર રીતે ઓળખવામાં આવશે અને તેનું સુકાન સ્ક્વોડની મહિલાઓ સંભાળશે.

આ સમગ્ર અભિયાનનો મૂળ આત્મા, વૈચારિક પાયો અને ગતિશીલતા પરંપરાગત ભારતીય સંસ્કૃતિની ત્રિવેણી સંગમ સમાન ત્રણ મુખ્ય બાબતો પર ટકેલી છે: ભજન, ભોજન અને ભણતર. આ ત્રણેય તત્વો સમાજની છેવાડાની મહિલાઓને માનસિક રીતે મજબૂત, શારીરિક રીતે સ્વસ્થ અને બૌદ્ધિક રીતે સંપૂર્ણ સશક્ત બનાવવાનું ભગીરથ કાર્ય કરશે.

પરંપરાગત રીતે ભારતીય સામાજિક માળખામાં ભજન એ માત્ર ભક્તિ કે પૂજા-પાઠનું સાધન નથી, પરંતુ તે લોકોને જાતિ-જ્ઞાતિના ભેદભાવ ભૂલીને એકત્રિત થવાનું અને સામૂહિક ઉર્જા તેમજ માનસિક બળ મેળવવાનું બહુ મોટું માધ્યમ રહ્યું છે. પ્રત્યેક બેઠકની શરૂઆત હળવા, સૂરબદ્ધ અને પ્રેરણાદાયી ભજનો, કીર્તનો, પ્રભાતિયાં કે પરંપરાગત લોકગીતોથી કરવામાં આવશે. આ સંગીતમય પ્રવૃત્તિના કારણે પોતાના જીવનના સંઘર્ષોથી થાકેલી મહિલાઓ માનસિક તણાવ, ચિંતા અને ઘરેલું ક્લેશના વિચારોમાંથી મુક્ત થશે. બેઠકનું વાતાવરણ પવિત્ર, હળવાશભર્યું અને અત્યંત ઉત્સાહવર્ધક બની જશે. ભજનના સામૂહિક ગાનથી મહિલાઓમાં સુષુપ્ત રહેલો આત્મવિશ્વાસ જાગ્રત થશે અને તેઓ કોઈ પણ જાતના ભય કે ખચકાટ વિના સમાજની સામે પોતાની વાત અને પીડા રજૂ કરતા શીખશે.

આ અભિયાનનો બીજો અત્યંત મહત્વનો અને અનિવાર્ય સ્તંભ ભોજન છે. ભારતના પછાત અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગોમાં રહેતી મહિલાઓ અવારનવાર કુપોષણ, લોહીની કમી અને ગંભીર શારીરિક નબળાઈઓનો ભોગ બનેલી જોવા મળે છે. આ સાપ્તાહિક બેઠકોમાં તમામ મહિલાઓ સાથે મળીને શુદ્ધ, સાત્વિક, પૌષ્ટિક અને આરોગ્યપ્રદ આહાર એટલે કે અલ્પાહાર કે ભોજન લે તેવું આયોજન સ્ક્વોડ દ્વારા કરવામાં આવશે.

જ્યારે ઉચ્ચ મધ્યમવર્ગની શિક્ષિત મહિલાઓ અને શ્રમિક વર્ગની પછાત મહિલાઓ એક જ પંગતમાં, એક જ જાજમ પર સાથે બેસીને ભોજન કરશે, ત્યારે સદીઓ જૂના જ્ઞાતિવાદ અને ઉચ્ચ-નીચના કૃત્રિમ સામાજિક ભેદભાવો આપોઆપ ઓગળી જશે અને સમાજમાં વાસ્તવિક સમરસતા તેમજ ભગિનીભાવની ભાવના દ્રઢ થશે. આ ભોજન દરમિયાન મહિલાઓને ખૂબ જ ઓછા ખર્ચમાં, સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ શાકભાજી અને અનાજમાંથી કેવી રીતે પૌષ્ટિક તત્વો મેળવવા અને પોતાના પરિવારને સ્વસ્થ રાખવો તેની સરળ વૈજ્ઞાનિક સમજણ પણ આપવામાં આવશે.

આ વિશેષ બેઠકોનું સૌથી મહત્વનું, ક્રાંતિકારી અને પાયાનું પાસું ભણતર છે. અહીં ભણતરનો અર્થ માત્ર શાળા-કોલેજની જેમ પુસ્તકીય જ્ઞાન આપવાનો બિલકુલ નથી, પરંતુ વ્યવહારુ, રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગી અને સશક્ત બનાવે તેવું સર્વાંગી શિક્ષણ આપવાનો છે. જે વયસ્ક મહિલાઓ કે કિશોરીઓ બિલકુલ નિરક્ષર છે, જેમને પોતાના નામનો અક્ષર પણ લખતા નથી આવડતો, તેમને પ્રાથમિક અક્ષર ઓળખ, અંક જ્ઞાન અને બેંક કે સરકારી કાગળોમાં અંગૂઠો મારવાને બદલે ગર્વભેર સહી કરતા શીખવવામાં આવશે.

આ ઉપરાંત, આજના યુગને અનુરૂપ ડિજિટલ સાક્ષરતા, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની મહિલાલક્ષી કલ્યાણકારી યોજનાઓની સાચી માહિતી, બેંકના સામાન્ય વહીવટો, બચત ખાતું ખોલાવવાની રીત અને મહિલા સુરક્ષાને લગતા મૂળભૂત કાનૂની અધિકારોનું વ્યાવહારિક જ્ઞાન અત્યંત સરળ માતૃભાષામાં પૂરું પાડવામાં આવશે.

'નારી ચેતના સેતુ' અભિયાનની અંદર સમાજની નવયુવાન કિશોરીઓ અને મહાવિદ્યાલયોમાં ભણતી યુવતીઓ ખૂબ જ ચાવીરૂપ અને ક્રાંતિકારી ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દેશની યુવા પેઢી પાસે અખૂટ ઉર્જા, નવો વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ, સામાજિક ઉત્સાહ અને આધુનિક તકનીકી જ્ઞાન ઉપલબ્ધ હોય છે. સ્ક્વોડમાં સક્રિયપણે સામેલ થનારી આ યુવા યુવતીઓ પછાત વિસ્તારની વયસ્ક મહિલાઓને આજના સમયની ટેકનોલોજીનો સદુપયોગ શીખવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પોતાના સામાન્ય મોબાઈલ ફોન દ્વારા સુરક્ષિત નાણાકીય વ્યવહારો કેમ કરવા, સરકારી પોર્ટલ પર અરજી કેમ કરવી, અથવા ઓનલાઈન થતી નાણાકીય અને સામાજિક છેતરપિંડીથી પોતાને કેવી રીતે બચાવવી તેનું જીવંત નિદર્શન આપી શકે છે. બીજી તરફ, આ સ્ક્વોડ પછાત કે વંચિત વસાહતોમાં રહેતી નાની કિશોરીઓ અને કન્યાઓ સાથે સતત સંવાદ સાધીને તેમને ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા માટે માનસિક રીતે પ્રોત્સાહિત કરશે.

ગરીબી કે કૌટુંબિક દબાણને કારણે જે દીકરીઓ અધવચ્ચેથી જ શાળા છોડી દે છે, તેમના વાલીઓ અને માતા-પિતાનું કાઉન્સેલિંગ કરીને દીકરીઓનો અભ્યાસ પુનઃ શરૂ કરાવવાની જવાબદારી આ યુવા ટુકડી ઉપાડશે. યુવા પેઢીનું આ આત્મીય જોડાણ સમગ્ર અભિયાનને લાંબા સમય સુધી જીવંત, પ્રગતિશીલ અને વેગવંતું રાખવા માટે સક્ષમ બનશે.

કોઈપણ પ્રકારનું સામાજિક સશક્તિકરણ ત્યાં સુધી ક્યારેય સંપૂર્ણ કે સ્થાયી બની શકતું નથી, જ્યાં સુધી મહિલા આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર ન બને અને તેના હાથમાં પોતાની કમાણીના નાણાં ન આવે. ભણતર બેઠકોના જ એક અનિવાર્ય ભાગરૂપે, પછાત મહિલાઓની વ્યક્તિગત રુચિ, આવડત અને સ્થાનિક બજારની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને વિવિધ પ્રકારના ગૃહ ઉદ્યોગો અને હસ્તકલાનું વિનામૂલ્યે પ્રશિક્ષણ આપવાનું માળખું આ બ્લૂપ્રિન્ટમાં સામેલ છે.

મહિલાઓને આધુનિક સિલાઈ મશીન ચલાવવા, કપડાનું કટિંગ અને ડિઝાઈનિંગ, પરંપરાગત ભરતકામ, જરીકામ, માટીના કલાત્મક વાસણો કે ઘર સજાવટની વસ્તુઓ બનાવવાની વ્યવસ્થિત તાલીમ આપવામાં આવશે. આ સાથે શુદ્ધ મસાલા દળવા, વિવિધ પ્રકારના અથાણાં બનાવવા, પાપડ વણવા, ખાખરા બનાવવા અથવા સ્થાનિક સ્તરે હેન્ડલૂમ અને ટેક્સટાઈલ ક્ષેત્રે ઉપયોગી કાપડનું ઉત્પાદન કરવા જેવી રોજગારલક્ષી પ્રવૃત્તિઓ શીખવવામાં આવશે.

આત્મનિર્ભર મહિલા સ્ક્વોડ માત્ર તાલીમ કે ઉત્પાદન શીખવીને અટકી નહીં જાય, પરંતુ આ ગરીબ મહિલાઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા માલસામાનને શહેરી વિસ્તારોમાં, પ્રદર્શનોમાં અને સ્થાનિક બજારોમાં યોગ્ય ગ્રાહકો મળે તેમજ વચેટિયાઓ દ્વારા થતા શોષણ વિના તેમને પોતાની સખત મહેનતનું પૂરું વળતર સીધું જ તેમના બેંક ખાતામાં મળે તે માટેની મજબૂત વેચાણ વ્યવસ્થા પણ ગોઠવી આપશે.

આ ભગીરથ આંદોલન માત્ર આર્થિક ઉપાર્જન કે અક્ષરજ્ઞાન આપવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સદીઓથી ચાલી આવતી સ્ત્રી વિરોધી માનસિકતા અને રૂઢિચુસ્ત વિચારધારાને બદલવાનું એક મોટું સામાજિક આંદોલન છે. ભારતીય સમાજમાં આજે પણ પ્રવર્તતા કુરિવાજો, દહેજ પ્રથા, બાળ લગ્ન, કન્યા કેળવણી પ્રત્યેની ઉદાસીનતા અને અંધશ્રદ્ધા સામે આ બેઠકોમાં મુક્ત મને, કોઈ પણ ડર વિના ખુલ્લી ચર્ચાઓ કરવામાં આવશે.

આ ઉપરાંત, મહિલાઓના વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય, શારીરિક સ્વચ્છતા અને પોષણ અંગે વ્યાપક જાગૃતિ લાવવામાં આવશે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને પછાત વિસ્તારોમાં માસિક ધર્મ દરમિયાન રાખવાની અનિવાર્ય સાવચેતી, સેનિટરી નેપકિનનો ઉપયોગ, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન લેવાતો પૌષ્ટિક ખોરાક અને નવજાત બાળકની સંભાળ જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ વિષયો પર તબીબી માર્ગદર્શન અને વૈજ્ઞાનિક સમજ પૂરી પાડવામાં આવશે. જ્યારે ઉચ્ચ સ્તરની સંસ્કારી સ્ત્રી પોતે જઈને આ તમામ બાબતો ખૂબ જ સરળ, સહજ અને માતૃભાષામાં છેવાડાની સ્ત્રીને સમજાવશે, ત્યારે સામાજિક પરિવર્તન અત્યંત ઝડપથી અને સ્વેચ્છાએ આવશે.

'નારી ચેતના સેતુ' અભિયાનના સુનિયોજિત અમલીકરણથી આગામી સમયમાં સમાજની અંદર ખૂબ જ વ્યાપક, ક્રાંતિકારી અને દૂરોગામી સકારાત્મક અસરો જોવા મળશે. આર્થિક અને શૈક્ષણિક રીતે સક્ષમ બન્યા પછી, પછાત મહિલાઓ પોતાના જીવનના અને પરિવારના મહત્વના નિર્ણયો જાતે લેવા માટે સમર્થ બનશે, જેના લીધે તેમનો પરિવાર, પડોશ અને સમગ્ર સમાજમાં આદર અને મોભો વધશે.

પાયાના શિક્ષણ, અંક જ્ઞાન અને અક્ષર સાક્ષરતાના કારણે કોઈપણ અજ્ઞાન મહિલા બજારમાં, બેંકમાં કે વેપારમાં છેતરાવવાની સંભાવનાઓ કાયમ માટે નહિવત થઈ જશે. જ્યારે પરિવારની માતા પોતે શિક્ષિત, જાગૃત અને પ્રબુદ્ધ બને છે, ત્યારે તે પોતાના બાળકોને, ખાસ કરીને પોતાની દીકરીઓને કોઈપણ ભોગે ઉચ્ચ શિક્ષણ અપાવવા અને તેમને પગભર કરવા માટે કટિબદ્ધ બને છે, જે આવનારી પેઢીઓનું ભવિષ્ય સુધારે છે. આ અભિયાન સમાજના જુદા જુદા આર્થિક અને સામાજિક સ્તરની મહિલાઓ વચ્ચેના અંતર, દ્વેષ અને અસ્પૃશ્યતાને કાયમ માટે મિટાવીને એક અત્યંત મજબૂત અને અતુટ ભગિનીભાવની રાષ્ટ્રીય ભાવના પેદા કરશે.

મહિલા સશક્તિકરણની આ પવિત્ર અને લાંબી યાત્રા ત્યારે જ સાચા અર્થમાં પૂર્ણ અને સફળ ગણાશે જ્યારે સમાજના સૌથી છેલ્લા છેવાડે, ઝૂંપડીમાં રહેતી ગરીબ અને અજ્ઞાન મહિલા પણ સંપૂર્ણ સન્માન, સુરક્ષા અને આત્મવિશ્વાસભેર પોતાનું જીવન જીવી શકશે. 'આત્મનિર્ભર મહિલા સ્ક્વોડ' દ્વારા ચલાવવામાં આવનાર આ 'નારી ચેતના સેતુ' અભિયાન આવનારા સમયમાં ભારતીય સમાજના નવનિર્માણમાં અને સામાજિક ઉત્થાનમાં ભીંતભૂલી અને પથદર્શક સાબિત થઈ શકે છે.

સમાજની પ્રત્યેક સક્ષમ, પ્રબુદ્ધ, વૈચારિક રીતે જાગૃત અને ઉચ્ચ શિક્ષિત મહિલાઓએ હવે પોતાના ઘર અને કમ્ફર્ટ ઝોનમાંથી બહાર આવીને આ સામાજિક સેતુ બનવાની તાતી જરૂરિયાત છે. ભજનની આત્મિક પવિત્રતા, ભોજનની સામાજિક સમરસતા અને ભણતરના દિવ્ય પ્રકાશ દ્વારા આપણે સૌ સાથે મળીને એક એવા આદર્શ સમાજનું નિર્માણ કરી શકીએ છીએ જ્યાં પ્રત્યેક સ્ત્રી સ્વનિર્ભર, સંપૂર્ણ સુરક્ષિત, શિક્ષિત અને સ્વાભિમાની હોય.

આ એક એવું જનઆંદોલન છે જે કોઈ પણ સરકારી ભંડોળ, રાજકીય સહાય કે બાહ્ય મદદની રાહ જોયા વિના, માત્ર અને માત્ર સ્ત્રી શક્તિના પોતાના આંતરિક સામર્થ્ય, શ્રદ્ધા અને સમર્પણ પર જ વિજયી બનશે, કારણ કે સદીઓથી સિદ્ધ થયેલી આ વાસ્તવિકતા છે કે મહિલા સશક્તિકરણ સાચે જ મહિલાઓના જ હાથમાં છે.

* * *