ગીતાકાર શ્રીકૃષ્ણ

થોડાં દિવસ પહેલા એક પ્રશ્ન પૂછાયો હતો. શું ભગવદ ગીતા ખરેખર શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા કહેવાયેલી છે, જણાવાયેલી છે. નવી પેઢીને પ્રશ્ન થાય તે સ્વાભાવિક છે, નવી પેઢી પ્રશ્ન પૂછે તે જરૂરી પણ છે; જો તેનાંથી ચિંતનની પ્રક્રિયા શરૂ થવાની હોય તો. પ્રશ્ન પૂછનારને મેં આ રીતે પ્રતિભાવ આપેલો. જવાબ નહીં, પ્રતિભાવ.

મેં કહેલું, મારું એક નામ છે. હવે આ નામ કોણે પાડ્યું તે મહત્વનું છે જ નહીં. મારું નામ ફોઈએ પાડ્યું હોય કે માસીએ પાડ્યું હોય, તેનાંથી કંઈ ફેર ન પડે. મારું નામ ચિઠ્ઠી ઉપાડીને પસંદ કરાયું હોય કે બહુમતી નિર્ણય દ્વારા નક્કી કરાયું હોય, રાશિ મુજબ પ્રખર જ્યોતિષી દ્વારા સૂચવાયું હોય કે રાશિના સંદર્ભ વિના વ્યક્તિગત અભિપ્રાય મુજબનું હોય, માતા-પિતાની પસંદગીનું હોય કે દાદી-દાદાના અભરખા અનુસારનું હોય, આકસ્મિક હોય કે પ્રયોજિત, અર્થસભર હોય કે માત્ર ધ્વનિ આધારિત, પૌરાણિક હોય કે આધુનિક, કોઈ વ્યક્તિ વિશેષના સંદર્ભમાં હોય કે કોઈ પ્રસંગ અભિવ્યક્ત કરતું; જ્યાં સુધી ‘નામ’ સ્થાપિત છે અને જ્યાં સુધી તેનાથી અર્થ ‘સરે’ છે ત્યાં સુધી કોઈપણ બાબત મહત્વની નથી રહેતી. સામાજિક વ્યવસ્થામાં મારાં નામની સ્વીકૃતિ થવી જોઈએ. જેમ મારાં નામ વિશે તેમ ગીતા વિશે. ગીતા કોણે કીધી હશે તે ચર્ચા ક્યારેક જરૂરી જ નથી જણાતી, ગીતાનું મહત્વ છે.

વ્યક્તિ સાથે સંકળાયેલી બાબતો, વ્યક્તિની સ્થિતિ, વ્યક્તિનો પ્રભાવ, વ્યક્તિ સાથેનું સમીકરણ, વ્યક્તિ સાથે જોડાયેલી સંભાવનાઓ, વ્યક્તિમાં હાજર સાત્વિકતા અને નૈતિકતાનું પ્રમાણ, વ્યક્તિની શુદ્ધતા તેમજ પવિત્રતા, વ્યક્તિનો ધર્મ અને સત્ય પ્રત્યેનો લગાવ, વ્યક્તિની માનસિક તેમજ શારીરિક ક્ષમતા - આ બધી બાબતો વ્યવહારના આધારે નિર્ધારિત થાય. અહીં નામ કોણે પાડ્યું તેનું મહત્વ છે જ નહીં. ગીતા માટે પણ આમ જ કહી શકાય. ગીતાનો સંદેશો, ગીતા સાથે જોડાયેલ સત્ય અને ધર્મ, ગીતામાં છુપાયેલ ગુઢ રહસ્યો, દરેક યુગમાં ગીતાની સંદર્ભિકતા, ગીતાની વિચારધારા દ્વારા સ્થાપિત થતો સાત્વિક વિશ્વાસ, ગીતા સાથે સંકળાયેલી આધ્યાત્મિકતા અને રોજિંદા જીવનના માર્ગદર્શન માટે પણ ગીતામાં છુપાયેલા સૂચનો - આ બધી બાબતોનું મહત્વ છે.

બીજો તર્ક એ હતો કે વ્યક્તિના આધાર કાર્ડમાં, પાન કાર્ડમાં, મતદાતા યાદીમાં, શાળાનાં પ્રમાણપત્રમાં - દરેક જગ્યાએ એક જ નામનો ઉલ્લેખ થતો હોય છે; અને તેથી તે નામ સાચું છે તેમ માનીને વ્યવહાર થાય, કરી શકાય. ગીતા વિષય પણ એમ જ કહી શકાય. દરેક શાસ્ત્રમાં, દરેક જ્ઞાની દ્વારા, દરેક ભક્ત દ્વારા, દરેક યોગી દ્વારા, દરેક સનાતની વિચારધારામાં, દરેક વિદ્વાન દ્વારા, દરેક સંસ્કૃતિમાં, દરેક પુજનીય દ્વારા જો એક જ વાત કહેવાતી હોય કે ‘ગીતાકાર’ શ્રીકૃષ્ણ છે તો તે સાચી હોવાની પૂરેપૂરી સંભાવના છે. વ્યવહાર તે મુજબનો હોવો જોઈએ.

ત્રીજો તર્ક એ હતો કઈ સંભાવના વધુ યોગ્ય છે તે સમજવું પડે. ક્યારેક એમ બની શકે કે, જે તે કારણસર, વિજ્ઞાનની કોઈ એક શોધ કોણે કરી તે ખાતરીપૂર્વક ન પણ કહી શકાય. અહીં અનુમાન કરવું પડે. અનુમાન માટેનાં ચોક્કસ ધારા-ધોરણ હોય છે. માની લઈએ કે આવાં સંજોગોમાં બે વ્યક્તિ પ્રખરતાથી ચર્ચામાં હોય. એક વ્યક્તિ સ્થાપિત વૈજ્ઞાનિક હોય અને બીજી વ્યક્તિ પાનનાં ગલ્લા પર બીડી ફૂંકનાર ‘અબક’ વ્યક્તિ હોય. અપવાદ શક્ય છે, પરંતુ મોટાભાગના લોકો મહદઅંશે તે સિદ્ધાંતના શોધક તરીકે તે વૈજ્ઞાનિક હોય તેમ માનવાં તૈયાર થશે. ગીતામાં જે વાતો દર્શાવવામાં, કહેવામાં આવી છે તેની સાથે શ્રીકૃષ્ણનું ચરિત્ર સરસ ગોઠવાઈ જાય છે.

ધર્મની સ્થાપના માટેની નિષ્ઠા, આધ્યાત્મની સ્પષ્ટ પરિભાષા, સ્થિતપ્રજ્ઞના ગુણોનું સચોટ આલેખન, ભક્તના વ્યક્તિત્વ તેમજ તેની ભાવનાનું અદભુત વર્ણન, કર્મના સિદ્ધાંતને સમજાવી સ્થાપિત કરાયેલું તેનું મહત્વ, અન્ય શાસ્ત્રોની ચોક્કસ બાબતોનો હેતુપૂર્વક કરાયેલો ઉલ્લેખ, આત્મા અને શરીર વચ્ચેનાં ભેદનું કરાયેલું સ્પષ્ટીકરણ, વ્યવસ્થિત શૃંખલા સમાન પ્રસ્તુત કરાયેલાં તર્ક, જરૂર પ્રમાણે સ્થાપિત કરાયેલી વ્યવહારિક તેમજ સાત્વિક વાતો, સૃષ્ટિની રચનાનાં સિદ્ધાંતો વિશે કરાયેલી સ્પષ્ટતા, દરેક પ્રશ્ન અને શંકાનું અભૂતપૂર્વ નિવારણ, સમગ્ર રજૂઆતમાં અનુભવાતી વિશેષ પ્રકારની ધીરજ તેમજ પરિપક્વતા, સમગ્ર રચનામાં વ્યક્તિને આપવામાં આવેલી સ્વતંત્રતા સાથે આધ્યાત્મિક પ્રગતિ માટે ચોક્કસ વ્યવહારુ માર્ગ માટેનું સૂચન, રજૂઆતમાં પ્રતીત થતો ઉચ્ચકક્ષાનો આત્મવિશ્વાસ, સાથે અનુભવાતી એક પ્રકારની રસિકતા તેમજ સુંદરતા, વિભૂતિયોગ તેમજ વિશ્વરૂપદર્શન સાથે સંકળાયેલી વાસ્તવિકતા, સમગ્ર રચના સાથે સંકળાયેલી વિશેષ પ્રકારની દિવ્યતા - આ બધી વાતો શ્રીકૃષ્ણ સાથે જ સાંકળી શકાય તેમ છે.

શ્રીકૃષ્ણ રસિક હતાં અને જ્ઞાની પણ, નિર્લેપ હતાં અને પરિણામલક્ષી પણ, કર્તા હતાં અને અકર્તા પણ, સિદ્ધાંતવાદી હતાં અને વ્યવહારુ પણ, પ્રેમાળ હતાં અને કઠોર પણ, યોગી હતાં અને નીર્યોગી પણ, નિશ્ચયી હતાં અને હળવાં પણ, આગ્રહી હતાં અને સમાવેશી પણ, નિર્ણાયક હતાં સહૃદયી પણ - જો આ શ્રીકૃષ્ણ ગીતા પ્રગટ ન કરે તો અન્ય કોણ કરે. બાકીનાં બધા તો એક ચોક્કસ વિચારધારાની વાત કરે, જે યોગ્ય પણ છે અને સ્વીકાર્ય પણ છે. પરંતુ જ્યારે સમગ્રતાની વાત કરવાની હોય, સમગ્રતામાં વાત કરવાની હોય, સમગ્રતા માટે વાત કરવાની હોય અને સમગ્રતામાં ચોક્કસ પ્રકારના સકારાત્મક પરિણામ માટેની વાત કરવાની હોય ત્યારે તો શ્રીકૃષ્ણને જ યાદ કરવાં પડે.

એ પણ સમજવું જોઈએ કે યુગોથી જે સ્થાપિત છે તે વિશે કોઈપણ પ્રકારની શંકા યોગ્ય ન કહેવાય. તેમાં પણ જ્યારે સાંપ્રત સમય સુધી કોઈ અન્ય મંતવ્ય કે અભિપ્રાય ઉદ્ભવ્યો જ ન હોય ત્યારે તો જે યુગો તીર્થ સ્થાપિત વાત છે તેને સ્વીકારવી જ રહી. ધારો કે આધુનિકતાના નામે શ્રી કૃષ્ણને ગીતાકાર તરીકે સ્વીકારવાની તૈયારી ન હોય તો પણ એક વાત વિચારવા જેવી છે જ. માની લઈએ કે ગીતા ગઈકાલે જ લખાયેલી છે, પરંતુ તેમાં જણાવાય બાબતો જો સત્ય હોય કે સત્યની સ્થાપના માટે હોય કે સત્યનાં તર્ક માટે હોય તો તેનો સ્વીકાર સહજ હોવો જોઈએ. અગત્યનો ગીતાનો સંદેશો છે, તે કોણે આપ્યો તે વિશે ચર્ચાની આવશ્યકતા જ નથી. વ્યક્તિ પોતાની રુચિ અનુસાર જે તે વાત માની શકે છે અને તે પછી પણ ગીતાનાં સિદ્ધાંતોનું અનુસરણ તો શક્ય છે જ.

- હેમુ ભીખુ

* * *