એક પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીના લોકસાહિત્ય વિભાગમાં વર્ષો પહેલાં થયેલા એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંશોધનનો મૂળ હસ્તપ્રત ગ્રંથ મળતો ન હતો. તેમાં ઉત્તર ગુજરાતનાં લોકગીતો, કહેવતો, દુહાઓ અને લોકકથાઓનું દુર્લભ સંકલન હતું. નવા સંશોધકો માટે તે અમૂલ્ય સંદર્ભગ્રંથ હતો.

પુસ્તકાલયના કર્મચારીઓએ આખો ડિજિટલ ડેટાબેઝ તપાસી લીધો. ગ્રંથનો પ્રવેશ નંબર, લેખકોનાં નામ, વિષયવર્ગ, જૂના સંગ્રહની વિગતો — બધું મળી આવેલું, પરંતુ ગ્રંથ ક્યાં રાખવામાં આવ્યો હતો તેની ચોક્કસ માહિતી મળતી નહોતી.

કમ્પ્યૂટર નિષ્ણાતોની ટીમ પણ જોડાઈ. તેમણે સર્વર, બેકઅપ અને ડિજિટલ આર્કાઇવ તપાસી લીધાં. છતાં પરિણામ શૂન્ય.

આખરે નજીકમાં રહેતા યુનિવર્સિટીના નિવૃત્ત ગ્રંથપાલ ઈશ્વરદાદાને બોલાવવામાં આવ્યા. તેમણે આ પુસ્તકાલયમાં વર્ષો પહેલાં સેવા આપી હતી. દાદા આવ્યા. તેમને જોતાં જ આ દાદા શું ઉપયોગી થશે, એ ભાવ સાથે યુવાન કર્મચારીઓ અને રિસર્ચના વિદ્યાર્થીઓ એકબીજા સામે આશ્ચર્યથી જોવા લાગ્યા. હેડ ઓફ ધ ડિપાર્ટમેન્ટ શ્રી હરેશભાઈએ કડકાઈથી કહ્યું, "બધાંએ દાદાને પૂરો સહયોગ આપવાનો છે."

વયોવૃદ્ધ દાદાએ સૌની વાત ધ્યાનથી સાંભળી.

કમ્પ્યુટર નિષ્ણાત નમ્રતાએ કહ્યું : "દાદા, અમે આખું ડિજિટલ આર્કાઇવ થોરો ઇન્સ્પેક્ટ કરી નાખ્યું ! જે જે ડેટા અને ઇન્ફર્મેશન મળી શકે એ બધું અમે રિવ્યૂ કરી લીધું છે. કંઈ મળતું નથી."

દાદાએ શાંતિથી પૂછ્યું: "તમે ડિજિટલ રેકોર્ડ ખંખોળી નાખ્યો, પણ ડિજિટલ રેકોર્ડ કરવાનું ક્યારથી શરૂ કર્યું?"

ગ્રંથપાલ અભિષેકે યાદ કરીને કહ્યું, "દસ વર્ષ પહેલાંથી, પણ અમે જૂની બધી જ નોંધો ડિજિટલ કરી લીધી છે."

તરત દાદાએ પૂછ્યું : "આ ગ્રંથ છેલ્લા દસ વર્ષમાં નોંધાયેલો છે?"

મયૂરે ગણતરી કરીને કહ્યું : "ના, ના. એ તો જૂનો છે."

દાદાને કંઈક તાળો મળ્યો હોય તેમ બોલ્યા : " એટલે કે દસ વર્ષ પહેલાંની નોંધો પહેલાં રજિસ્ટરમાં લખાયેલી અને પછી રજિસ્ટર આધારે કમ્પ્યૂટરમાં ચડાવવામાં આવેલી છે. આવું થાય ત્યારે કોઈક મૂળ નોંધ રહી જાય છે અથવા ક્યારેક તેનો અનુવાદ કે ટૂંકાણ કરવા જતાં મૂળ ભાવ ખોવાઈ જાય છે, એટલે મારે હવે એ જૂનાં રજિસ્ટર જોવાં પડશે. દસ વર્ષ પહેલાંનાં એક એક વર્ષનાં રજિસ્ટર લાવો."

અભિષેકની સાથે ભાવના, શ્રદ્ધા, વેદ, દ્વિતી સૌ ગયાં. આગળનાં વર્ષોનાં જૂનાં રજિસ્ટરો અને સૂચિકાઓ લઈને આવ્યાં.

કલાકો સુધી તપાસ્યા પછી ઈશ્વરદાદાને એક પાનું મળ્યું. તેમણે તરત જ એ વર્ષનો ડિજિટલ રેકોર્ડ પણ મંગાવ્યો. આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે બંનેમાં શબ્દશ: એક સરખી નોંધ હતી. કોઈ ભૂલ ન હતી. રિમાર્ક્સ વિભાગમાં લખેલું હતું: "લોકવારતાનો અસલ ચોપડો ભંડારિયે નાખ્યો છે. મેડીની પેડલી પાસેના ગોખલામાં તે મોભારે રાખેલો છે. ઉંબરિયે ચઢતાં જ જમણી કોરે જોવું. કાચી આંખે નહીં જડે."

યુવા સંશોધકોએ આક્રોશથી કહ્યું : "અમને તો આ બતાવ્યું જ નથી, આટલી ચોખવટથી તો લખ્યું છે. હવે ગ્રંથ મળી જશે."

દાદાએ પણ એ જ કહ્યું," કેટલી ખોટી મહેનત કરાવી..!"

નમ્રતા બોલી: "દાદા, આ એન્ટ્રી તો ડિજિટલ રેકોર્ડમાં અમે જોઈ હતી, બટ એનો એક્ઝેટ મીનિંગ સમજાયો નહીં. સો, અમે રિમાર્ક્સને ઇગ્નોર કરી દીધો, એના પર ફોકસ જ ન કર્યું."

ઈશ્વરદાદા આ ગુજરાતી સાંભળીને ઘણા દુ:ખી થયા. તેમણે એટલું જ કહ્યું, " બેટા, તું સાચી છે. તને અને તારા જેવાં સૌને આનો અર્થ ન જ સમજાય. ગુજરાતી ઘણી સમૃદ્ધ ભાષા છે, તેનું શબ્દભંડોળ વિશાળ છે. તેની અસલ મીઠાશ મેળવવા અને સાચી રીતે ભાષા જાણવા ગુજરાતી બોલતી વખતે તેમાં અંગ્રેજી શબ્દો ન ભેળવવા તને ખાસ સલાહ આપું છું."

એમણે વાત આગળ ચલાવી, "અહીંયાં ગ્રંથપાલ તરીકે મારા પછી પાલનપુર બાજુના નારણભાઈ આવેલા. ખૂબ વિદ્વાન હતા. ઉત્તર ગુજરાતના લોકસાહિત્ય માટે એમને ખૂબ પ્રીતિ હતી. એમણે ગ્રંથને બરાબર સાચવીને મૂક્યો છે અને એ ગ્રંથની ભાષામાં આ નોંધ કરી છે. ભાષાની કેવી ચાહના !"

ત્યાં તો કૈલાશ, ભારતી, જિજ્ઞેશ બધા વિદ્યાર્થીઓ બોલવા માંડ્યા: "ભંડારિયું એટલે કોઠાર કે સંગ્રહખંડ. મેડી એટલે ઉપરનો ભાગ. પેડલી એટલે પ્રવેશનો ભાગ. ગોખલો એટલે દીવાલમાં બનાવેલી નાની જગ્યા. મોભારે રાખેલું એટલે સુરક્ષિત રીતે મુખ્ય પ્રવેશભાગે રાખેલું અને કોર એટલે ખૂણો. બરાબરને દાદા ?"

દાદાએ કહ્યું : ચાલો, આપણે આ લખ્યું છે, ત્યાં તપાસ કરીએ. તે બધાંને સાથે લઈને પુસ્તકાલયના જૂના ભંડાર વિભાગમાં ગયા. વર્ષોથી બંધ લાગતા ખંડમાં ગોઠવણી સરસ હતી. મેડી જેવી રચના હતી. તેની પેડલી પાસેના ખૂણામાં દીવાલમાં નાનું કબાટ હતું. સહેજ સાફ કરતાં અંદર લાકડાનું એક પેટિયું દેખાયું. પેટિયું ખોલતાં જ સૌના ચહેરા પર આનંદ છવાઈ ગયો.

વર્ષોથી શોધાતો મૂળ હસ્તપ્રત ગ્રંથ સરસ રીતે સચવાયેલો તેમની સામે હતો.

અભિષેકે દુઃખ સાથે કહ્યું : "દાદા, ઇન્ફર્મેશન તો કમ્પ્યૂટરમાં અવેઇલેબલ હતી જ, બટ કરેક્ટ લેંગ્વેજ ન આવડવાને કારણે અમે ઓનલી રીડ કરી શક્યા, પણ તેને પ્રોપર સેન્સમાં અંડરસ્ટેન્ડ ન કરી શક્યા. એટલે જ અમે ફેલ ગયા.

દાદા ધીમેથી બોલ્યા : "બેટા, મારે પહેલાં તો એ કહેવું છે કે ગુજરાતી ભાષા સંસ્કાર અને સંવેદનાનું જીવંત પ્રતિબિંબ છે. અભિવ્યક્તિની સમૃદ્ધિ અને ભાવોની સૂક્ષ્મતા માટેની શ્રેષ્ઠ ભાષા છે. તને ખબર છે, આ નોંધ માત્ર શબ્દો નથી. આ તો આખી જીવનપદ્ધતિની ગૂંથણી છે. ભાષામાં લોકવ્યવહારનું જબરદસ્ત જ્ઞાન સચવાયેલું હોય છે. નારણભાઈએ આ નોંધ લખી ત્યારે, તેમણે કલ્પના પણ નહીં હોય કે આવનારી પેઢી આ શબ્દો નહીં સમજી શકે. તેમને ક્યાં ખબર હતી કે આટલી ઝડપથી નવા ભણતરવાળા માટે 'ગોખલો' અને 'મોભારો' જેવા શબ્દો અજાણ્યા બની જશે."

થોડી ક્ષણ મૌન રહી તેમણે ઉમેર્યું : "ભાષા માત્ર વાતચીત માટે નથી. ભાષા એ સમાજની સ્મૃતિ, સંબંધોની ઉષ્મા, જીવનદૃષ્ટિ અને જીવનશૈલીનો આધારસ્તંભ છે. ભાષા મરી જાય ત્યારે શબ્દો જ નથી મરતા, તેની સાથે એક આખો યુગ ખોવાઈ જાય છે."

પછી તેમણે ડિજિટલ રેકોર્ડ તરફ ઇશારો કરીને કહ્યું: "જુઓ, માહિતી તો અહીં વર્ષોથી સચવાયેલી હતી. કમ્પ્યૂટરે એક પણ શબ્દ ગુમાવ્યો નહોતો, છતાં ગ્રંથ મળ્યો નહીં. કારણ કે માહિતી હતી, સમજણ નહોતી."

ગ્રંથાલયમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. સૌને લાગ્યું, ખજાનાની ચાવી ડિજિટલ રેકોર્ડમાં સચવાયેલી હતી. પરંતુ ચાવી માટે લખાયેલી ભાષા વાંચવાનું આપણે ભૂલી ગયા છીએ.

તે દિવસે ડિગ્રીધારી યુવાપેઢીએ એક અનોખો પાઠ શીખ્યો :: ડિજિટલ રેકોર્ડ આપણને ખજાનાની માહિતી આપી શકે, પરંતુ ખજાનાની ચાવી માટે તો ભાષા જાણવી જરૂરી છે.

ક્યારની શાંત હતી એ વેદા ગંભીર થઈને બોલી, "આપણે આપણી ભાષા ભૂલીએ તે કદી ન ચાલે. આપણાં મૂલ્યો, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, જ્ઞાન અને અસ્મિતાને બચાવવા ભાષાનું સંરક્ષણ અનિવાર્ય છે." સૌએ આ વિચારને તાળીઓથી વધાવ્યો. દાદા ખૂબ રાજી થયા.

* * *