શિખામણ કરતાં વર્તન થકી સંદેશો વધુ સરળતાથી પહોંચી શકે. ક્યારેક શિખામણ પણ જરૂરી છે, તેનું પણ મહત્વ છે, તે પણ અસરકારક પરિણામ લાવી શકે, તેનાથી પણ મોટાં બદલાવ આવી શકે, તે પણ સંવાદ માટેનું એક ઇચ્છનીય માધ્યમ બની શકે, છતાં પણ વર્તનનું મહત્વ વધુ રહે. યુવાનો સાથે સારો વ્યવહાર રાખવામાં આવે તો તેમનાં તરફથી પણ તે પ્રકારનાં સારાં વર્તાવની વધુ અપેક્ષા રાખી શકાય. ઉપદેશ આપવાની પ્રક્રિયાથી તો, વિશ્વાસ સ્થાપિત ન થાય ત્યાં સુધી દુરી જ બની રહે.

યુવાનોના વિચારોને હકારાત્મકતાથી જોવાની આવશ્યકતા છે. તેમનાં વિચારોને, તેમનાં મંતવ્યને, તેમની અભિવ્યક્તિને સમાનતાથી આદર સાથે સમજવાં પડે. તેમનાં અનુભવ અને સમજણ પ્રમાણે તેઓ જે કંઈ કહે તે શાંતિથી અને સંવેદના પૂર્વક સાંભળવું પડે, અને જ્યાં જરૂર જણાય ત્યાં સકારાત્મક પ્રતિભાવ પણ આપવો પડે. તેમની અભિવ્યક્તિમાં તેમની ભાવના તથા મૂલ્યો પ્રતિબિંબિત થતાં હોય, જેનું તેમનાં જીવનમાં ઘણું મહત્વ હોય છે. આને નજરઅંદાજ ન કરી શકાય. વડીલો ક્યારેક પોતાની ઉંમરને આધાર ગણી પોતાનાં અનુભવ તથા સમજને વધુ ઉગ્રતાથી વ્યક્ત કરતાં જોવાં મળે છે. તેઓ કદાચ સાચા પણ હોય, પરંતુ યુવાનોને પોતાની સમજ મુજબ પોતાની વાત સામેવાળી વ્યક્તિને સંભળાવવાનો અધિકાર તો છે જ.

યુવાનો સાથે સંવાદ સ્થાપવાની જરૂર છે. તેમની વાતો સાંભળી, તેમનાં દ્રષ્ટિકોણને સમજી, તેમનાં પરિપ્રેક્ષ્યને મહત્વના એક મંતવ્ય તરીકે સ્વીકારી, તેમનાં અભિપ્રાયને શાંતિથી સાંભળવાની જરૂર છે. પછી જ્યાં જણાય ત્યાં તર્કબદ્ધ સંવાદ વડે વાત આગળ વધી શકે. આ સંવાદ એક તરફી ન હોવો જોઈએ. કદાચ અહીં વાત સંભળાવતાં પહેલાં વાત સાંભળવી વધુ જરૂરી ગણાય. સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સૌપ્રથમ એક પ્રકારનો વિશ્વાસ સ્થાપિત થવો જોઈએ. તેમના મંતવ્યને યોગ્ય સ્થાન મળશે તે પ્રમાણેની તેમને પ્રતીતિ કરાવવી જરૂરી છે.

યુવાનો પોતાના મંતવ્ય પર વિશ્વાસ રાખે તેવો માહોલ ઉભો થવો જોઈએ. તેઓને સ્વતંત્ર રીતે નિર્ણય લેવાં પ્રોત્સાહન મળવું જોઈએ. ભૂલો તો બધાથી થાય, ભૂલો માટે દોષારોપણ ન થવું જોઈએ. ભૂલ સુધારવાની તક પણ મળવી જોઈએ અને જરૂર જણાય ત્યાં તે માટે પરોક્ષ માર્ગદર્શન પણ આપી શકાય. યુવાનો જો કેટલીક વાતો જાતે શીખે તો તેનું પરિણામ વધુ સારું આવી શકે. ભૂલથી પણ શીખી શકાય. એ વિશ્વાસ કરાવવો જરૂરી છે કે કોઈપણ ભૂલ સંપૂર્ણતામાં ભૂલ નથી હોતી. દરેક ભુલ પાછળ કોઈક સારી વાત પણ હોય, તે સારી વાતો પકડી રાખવાની, તેમાં સુધારો કરવાનો, અને જે વાત ભૂલ સમાન હોય તેમાં બદલાવ લાવવાનો. આ સમગ્ર પ્રક્રિયાથી યુવાનને તો લાભ થાય જ પરંતુ સમાજમાં પણ હકારાત્મકતાની સંભાવના વધી જાય.

યુવાનોને પ્રેરણા આપવી પડે. તેમને પ્રોત્સાહિત કરવાં પડે. નવાં નવાં પડકાર ઝીલવા તેવો સક્ષમ છે તેવો વિશ્વાસ અપાવવો પડે. નવાં નવાં ક્ષેત્રમાં યુવાનો પ્રવેશ કરી તેમાં સફળતા મળે તે પ્રકારનો માહોલ ઉભો કરવો પડે. આ માટે જરૂરી જણાય ત્યાં વિશેષ પ્રકારના જ્ઞાન અને કૌશલ્ય માટે સગવડતા ઊભી કરવી પડે. સમય પ્રમાણે બદલાવ જરૂરી છે. આજથી ૫૦-૬૦ વર્ષ પહેલાં જે માહોલ હતો તે આજે નથી. ટેકનોલોજી અને સમય સાથે સંવાદિતતા સ્થાપિત રહેવી જોઈએ. માહિતીનું મહત્વ સમજવું પડે, પછી જ તે સમજાવી શકાય.

યુવાનોને પણ પોતાના જીવનના ઉદ્દેશ હોય, આ ઉદ્દેશ પૂરા કરવા માટે તેઓ તત્પર હોય, આ પ્રમાણેની ક્ષમતા મેળવવા પણ તેઓ સતત પ્રયત્નશીલ હોય, આ માટે પોતાનો રસ્તો નક્કી કરવાં અને તે પ્રમાણે આગળ વધવા તેમને વિશ્વાસ હોય, સફળતાની તેમને લગભગ ખાતરી હોય - આ બધા માટે સમાજે યોગ્ય “આધાર” ઊભો કરવો પડે. પ્રશ્નો પૂછવાને બદલે અહીં જવાબ આપવા પડે. શંકા ઉભી કરવાની બદલે નિરાકરણની તૈયારી રાખવી પડે. હતોત્સાહિત કરવાને બદલે પ્રોત્સાહન આપવું પડે. સમજાવવાને બદલે સમજવું પડે. જરૂર જણાય ત્યાં સકારાત્મક ઉદાહરણો આપવાં જોઈએ, તે પણ જાતે તેનું અનુસરણ કરીને. એ સમજવું જરૂરી છે કે મહેનતુ, ઈમાનદાર અને કર્તવ્યનિષ્ઠ વ્યક્તિ જ, મહેનત, ઈમાનદારી અને કર્તવ્યનિષ્ઠા માટે સલાહ આપવા લાયક છે એમ કહેવાય.

યુવાનની યાત્રા સફળ બનાવવાની છે. આ યાત્રા રસપ્રદ પણ બનાવવાની છે. તે અર્થપૂર્ણ બની રહે તે પણ જરૂરી છે. આ યાત્રાથી ચોક્કસ પ્રકારનું સામાજિક નિર્માણ સંભવ બને. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ધીરજ, પ્રેમ, સમજણ, સંયમયુક્ત પરિપક્વતા જરૂરી ગણાય. મિત્રતા પૂર્વકનો વ્યવહાર જરૂરી છે, ચોક્કસ પ્રકારની “નિર્ભયતા”નો માહોલ ઉભો થાય તે જરૂરી છે, અમુક પ્રકારનું સમર્થન મળે તે જરૂરી છે, મિત્રતાના ભાવની આવશ્યકતા છે, સામાજિક સુરક્ષાનો ભાવ પણ જરૂરી છે, નકારાત્મક ટિપ્પણીની બાદબાકી થવી જોઈએ, સમગ્રતામાં શાંતિપૂર્વકનો માહોલ જળવાઈ રહે તે પણ જરૂરી છે. આ માટે એક સામાજિક-માનસિક આયોજન જરૂરી બને.

યુવાનોને શિસ્તનું મહત્વ સમજાવવું જોઈએ. મહેનત વિના કશું પણ પ્રાપ્ત કરવાનો આગ્રહ ખોટો છે તે કહેવું જોઈએ. જ્ઞાન, માહિતી અને કૌશલ્યનો સમન્વય સારું પરિણામ આપી શકે તેની ખાતરી આપવી પડે. મૃદુ ભાષા તથા નમ્રતા સારાં પરિણામ આપી શકે તેમ જણાવવું પડે. વૈશ્વિક સમીકરણો સાથે સાથે પોતાની ‘ઓરીજીનાલીટી’ને જાળવી રાખી પણ જરૂરી છે એવું તેમને બતાવવું પડે. હકારાત્મક મૂલ્યનું મહત્વ વ્યવસ્થિત ઉદાહરણ દ્વારા દર્શાવવું પડે. યુવાનોને કહેવું જોઈએ કે ભાવનાની જગ્યાએ ભાવના અને વ્યવહારની જગ્યાએ વ્યવહારને યોગ્ય સ્થાન અપાવું જોઈએ. દરેક વ્યક્તિને સમાન તક મળવી જોઈએ અને દરેક વ્યક્તિ પાસે સમાન સંભાવના પણ હોય, આ વાત સ્થાપિત કરાવી જોઈએ. એકંદરે એવું બધું જ થવું જરૂરી છે કે જેનાથી યુવાનોનો આત્મવિશ્વાસ વધુ દ્રઢ બને.