પુસ્તક, પત્ર અને લક્ષ્મી: પ્રચલિત શબ્દોના અપ્રચલિત અર્થ જાણો

જુના શબ્દોના નવા અર્થ શોધવા અને નવા શબ્દોને કૉઈન જજજુ કરવા એક ફેસિનેટિંગ કામ છે. પ્રચલિત શબ્દોના ઓછા જાણીતા અર્થ શોધવાની પણ મજા આવે અને ઓછા જાણીતા શબ્દોના રોજવપરાશમાં કામ લાગે એવા એવા અર્થ શોધવાની . પણ એક ઔર મજા છે. નવા શબ્દો અને નવા અર્થોની સાથે નવી દુનિયાઓ ઊઘડતી હોય છે. વચ્ચે એક લેખ માટે 'પ્રવાસ' શબ્દ વિશે સંશોધન કરતાં ખબર પડી કે પ્રવાસી એટલે માત્ર મુસાફર નહીં, પ્રવાસીના બીજા પણ બે અર્થ છેઃ પ્રવાસી એટલે ગેરહાજર વ્યક્તિ. પ્રવાસીનો વધુ એક અર્થ થાય છે : એક જાતનું ઉમદા પ્રાણી જે જૂની અને નવી બંને દુનિયામાં વસે છે. આ બીજો અર્થ જરા ન સમજાય એવો છે અને સમજાઈ જાય તો ઘણો મોટો અર્થબોધ એમાંથી ઉદ્ભવે એમ છે.

થોડાક લુપ્ત થઈ ગયેલા શબ્દપ્રયોગો અને રૂઢિપ્રયોગો વિશે વાત કરીએ, સાથોસાથ જાણીતા હોય, પણ એના સૂચિતાર્થો ખોવાઈ ગયા હોય એવા શબ્દપ્રયોગોનું પણ તળ તપાસીએ. ઉદાહરણ તરીકે : 'દોઢડાહ્યો'. બોલચાલમાં ખૂબ વપરાતા આ રૂઢિપ્રયોગમાંનું વધારાનું પચાસ ટકા ડહાપણ ક્યાંથી આવ્યું? દોઢડાહ્યાનો અર્થ આ છે જે પોતાનું ડહાપણ આખું માને અને બીજાનું અડધું માને તથા તે બંનેનું મળીને થયેલું દોઢ ડહાપણ પોતાના એકલામાં જ છે એમ માને તે દોઢડાહ્યો કહેવાય. આ અર્થ મને ૧૮૯૮ની સાલમાં પ્રગટ થયેલા ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીના એક ગ્રંથમાંથી મળ્યો. આમ, માત્ર પોતાને વધુ પડતો શાણો સમજનાર નહીં, પણ સાથોસાથ બીજાને મૂરખ ગણતો માણસ દોઢડાહ્યો.

“તોબર ચડાવવો”શબ્દપ્રયોગ કોઈએ રીસમાં મોઢું ચડાવ્યું હોય ત્યારે વપરાય છે, પણ એનું મૂળ ક્યાં? ઘોડાને તાબરો ચઢાવવામાં આવે ત્યારે એનું મફૂલેલું હોય એવું લાગતું હોય છે. તબુરો એટલે ઘોડાને ચંદ્દી ખવડાવવાની ચામડાની કોથળી. ભાંગવાડીમાંદેશી નાટક સમાજનું એક નાટક 'સદ્ગુણી વહુ' બહુ ચાલ્યું હતું. નાટકનું એક ગીત એ જમાનામાં બહુ પિલેર હતું. ધ વિના ઘરેલાં તે શેનાં નારીને તો જોઈએ છે ઘરેણાં; કહેના તોઝિટ તોબરી ચઢે, માટે 'થશે થશે' કહું મોઢે.

“એચણિય શબ્દ તમે સાંભળ્યો છે? એને ઉચ્ચાર એંચણિયો' થાય. એચણિયો એટલે પતંગનો પેચ લાગે ત્યારે ખેલદિલીથી પેચ-પેચ રમવાને બદલે બીજાનો પતંગ ખેંચી પાડવાની જેને ટેવ હોય તે. સમાજમાં કેટલા બધા એંચણિયા તમારી આસપાસ જોયા હશે, અત્યારે એમાંથી કોનું નામ તમને યાદ આવે છે!

રીતસર નથી ““ધમધક્કાને ચાપુ ચણા રૂઢિપ્રયોગ તો હવે વાંચવામાંય આવતો. ધમ ધોકો ને ચાપુ ચણા આપ્યા સિવાય એ પાંસરો નથી થવાનો એવું વાક્ય બોલાય. એટલે કે ધમ દઈને ધોકી મારવાનો અને રડે એટલે ચાપુ ચણા આપીને ખુશ કરી દેવાનો. કોઈ વહાલું વાંકું ચાલતું હોય ત્યારે એને સીધું કરવાના ઉદ્દેશમાં પણ મજાકમાં આવું બોલાય.

એક જમાનામાં 'દ્વારકાની છાપ' એવો શબ્દોપ્રયોગ બહુ વપરાતો. કોઈની કીર્તિ કે એકાદા સારા કામની નિશાનીનો ઉલ્લેખ કરવો હોય ત્યારે ખાસ. આ દ્વારકાની છાપ ક્યાંથી આવી? એક જમાનામાં દૂર દૂરના પ્રાંતના લોકો દ્વારકા જઈને ત્યાં નહાઈને ડેરામાં જઈ હાથ પર છાપ લેતા. છાપ મારવાના છાપા લોઢાના રહેતા અને એ છાપા પર શંખ, ચક, પદ્મ એવા આકાર કોતરેલા રહેતા. એને તપાવીને હાથ પર પાડે એટલે જે ડામ પડે તે કદી ભૂંસાથ નહીં, આજના ટેટુનું રસ્ટિક સ્વરૂપ. વૈરાગી લોકો આવી છાપ બહુ લેતા, એવું બતાવવાને કે અમે દ્વારકા જઈ આવ્યા છીએ.

પુસ્તકનો એક પ્રચલિત અર્થ સૌને ખબર છે કે ચોપડી કે ગ્રંથ. પુસ્તકનો બીજો અર્થ આ છે. ઘોડા પર સાજ-સામાન નાખ્યા પછી એનો પાછલો ભાગ ઉઘાડા રહે છે તે પૂંછડા સુધીના ભાગને પુસ્તક કહે છે. પુસ્તકનો અન્ય એક અર્થ છે : સ્થાયી નિવાસ.

પત્ર એટલે પક્ષી પણ થાય અને પત્ર એટલે રથ, ઘોડો કે ઊંટ જેવું વાહન પણ થાય પુત્ર એટલે કાગળ અથવા પુસ્તકનું પાનું. એ તો ખરું જ, પણ પત્ર એટલે તલવારની ધાર પણ થાય.

પત્ર એટલે પક્ષી પણ થાય અને પત્ર એટલે રથ, ઘોડો કે ઊંટ જેવું વાહન પણ થાય. કાલ ઊઠીને તમારે ત્યાં કોઈ કુરિયરવાળો આવીને કહે કે એક પત્રની ડિલીવરી કરવા આવ્યો છું તો પહેલાં ચેક કરી લેવાનું કે એ લેટર લઈને આવ્યો છે, બર્ડ લઈને આવ્યો છે કે પછી ઊંટની ડિલીવરી કરવા આવ્યો છે.

પ્રામાણિક એટલે ઈમાનદાર એ તો ખરું. પ્રામાણિક એટલે વેપારીઓને આગેવાન પણ થાય. પ્રામાણિક એટલે મર્યાદા જાણનાર, વિદ્વાન, માનનીય, સભાને લાયક એવા કુલ એકવીસ અર્થ છે આ શબ્દના. પ્રામાણિકતા અને લક્ષ્મી વ્યવહારમાં કદાચ એકસાથે ન બેસતા હોય, પણ અહીં વ્યવહારની વાત નથી થતી. લક્ષ્મી એટલે નાણું એ તો ગરીબોને પણ ખબર છે. ચંદ્રની અગિયારમી કળાને લક્ષ્મી કહે છે. લક્ષ્મીનો એક અર્થ છે: પીડા, દુઃખ, (બોલો, હજુય લક્ષ્મીપતિ થવું છે તમારે?)

મધુરનો પ્રચલિત અર્થ સૌને ખબર છે. લોઢાને પણ મધુર કહે છે અને મધુરનો એક વધારાનો અર્થ છે-વિષ, ઝેર. મધુરજની વિશે ટિપ્પણ કરવી હવે નકામી છે. માથું શબ્દ સાથે જોડાયેલા કેટલા રૂપ્રિગુજરાતીમાં બસ કરત વિધુરૂપ્રિયોગમાં એ શબ્દે માથું માર્યું છે. આવક કરતાં ખર્ચ વધારે હોય ત્યારે માથા કરતાં મણિય મુછ કહેવાય. માથે હાથ દેવો અને માથે હાથ ફેરવવો બે લગભગ સરખી લાગતી ક્રિયાઓના અર્થ સાવ સાથે દેવો એટલે આશાભંગ નિરાશા ખેદનો ભાવ એમાં છે. હાથ ફેરવવો એટલે પોતાનો સ્વભાવ કે ગુણ બીજાને આપવો. માથે હાથ ફેરવવાનો એક અર્થ છેતરવું એવો પણ થાય. જોકે, આબેદ્ધપ્રયોગને એકસમાન અર્થ આશ્વાસન આપવાનો પણ થાયછે.સુરકુરવા એટલે? ના, જવાબ ન આપતા. ખોટા પડશો. માથે સંસ્કાર કરવા એટલે અનેક પ્રકારે વિતાડવું, કોઈને ખૂબ દુખી કરવું? માથે માથું ન હોવું એટલે? કામનો અતિશય બોજો હોવો.

અને છેલ્લે. સૌરભ નામનો અર્થ? પ્રચલિત અર્થ છે - સુગંધ, સુવાસ કે ખુશ્બુ અથવા તો અંગ્રેજીમાં જેને ફેશન્સ કહે તે, પણ જે પ્રચલિત નથી એવો એક સંસ્કૃત અર્થ છે - અગ્નિ. યશનો અગ્નિ અથવા સમિધનો અગ્નિ. નાઈસ ને? ફાયર ઍન્ડ ફેશન્સ. "" પાન બનારસવાલા સાચી વાતોના ખુલાસાઓ ના હોય.