સમૃદ્ધ ભારતનો મંત્ર પ્રબુદ્ધ ભારત

માનવ જીવનની ગતિશીલતાનો સાચો અર્થ પ્રવાસ, પદયાત્રા અને સદાય જાગૃત રહેતા વિચારણમાં રહેલો છે. સ્થિર થઈ ગયેલું જળ હંમેશાં ગંધાવા લાગે છે, શેવાળથી ઘેરાઈ જાય છે અને ધીમે ધીમે જીવહીન બની જાય છે, જ્યારે પર્વતોના ઉત્તુંગ શિખરો પરથી ઉછળતું-કૂદતું વહેતું ઝરણું સદા નિર્મળ, સ્ફૂર્તિવાન, પવિત્ર તેમજ જીવનદાયી રહે છે. માનવ મન, બુદ્ધિ અને આત્માનું પણ કંઈક આવું જ છે. જો મનુષ્ય એક જ ભૌગોલિક સીમાડામાં, પોતાના પૂર્વગ્રહોમાં કે રોજિંદા યાંત્રિક જીવનના સંકુચિત ચોકઠામાં આજીવન પુરાઈ રહે, તો તેની વિચારશક્તિ કુંઠિત થઈ જાય છે અને તેની દ્રષ્ટિ સાંકડી બની જાય છે. જીવન એ બંધિયાર ખાબોચિયું નથી, કિંતુ અનંત ક્ષિતિજો તરફ ધસમસતી મહાસાગર સમી સજીવ ધારા છે. પ્રવાસ એ માત્ર શરીરનું એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે થતું ભૌગોલિક સ્થળાંતર નથી, પરંતુ તે આંતરિક ચેતનાનો મુક્ત વિસ્તાર, અજ્ઞાન અને અહંકારનો નાશ તથા અવનવી અનુભૂતિઓનો અખૂટ ભંડાર છે.

આપણી લોકસંસ્કૃતિ અને લોકબોલીમાં સદીઓથી એક અતિ પ્રચલિત તથા ગહન કહેવત વણાયેલી છે કે "ફરે તે ચરે અને બાંધ્યો ભૂખે મરે." આ સાદી-સરળ જણાતી ઉક્તિ પાછળ સૃષ્ટિનું એક અદભુત અને ગૂઢ જીવનદર્શન છુપાયેલું છે. પશુધન પણ જો આખો દિવસ એક જ ખીલે દોરડાથી બંધાયેલું રહે, તો તેની સમક્ષ જે નીરણ કે સૂકું ઘાસ નાખવામાં આવે તેના પર જ તેણે મજબૂરીથી નિર્ભર રહેવું પડે છે; ભૂખ સંતોષવા માટે તેના પોતાના કોઈ વિકલ્પો રહેતા નથી. પરંતુ જ્યારે તે જ પશુ બંધનમુક્ત થઈને સીમ, વગડા, જંગલો અને લીલાંછમ મેદાનોમાં સ્વતંત્ર રીતે વિહરે છે, ત્યારે તેને મનપસંદ, પૌષ્ટિક, તાજું અને અમૃતતુલ્ય ઘાસ ચરવા મળે છે. માનવીય જીવનના સંદર્ભમાં પણ આ ન્યાય અક્ષરશઃ સાચો ઠરે છે. જે માનવી પોતાના ગામ, નગર કે ઘરની સીમાઓમાંથી બહાર નીકળવાની હિંમત દાખવતો નથી, તે વિશ્વના અસંખ્ય રંગો, ભાતીગળ સંસ્કૃતિઓ, અવનવા દર્શનો અને માનવજીવનના અપરંપાર વહેણોથી વંચિત રહી જાય છે. જે વ્યક્તિ પગ વાળીને બેસી રહેવાને બદલે અજાણ્યા રસ્તાઓ પર નીકળી પડે છે, તે જ જીવનમાં નવી તકો, ઉત્તમ પરિપ્રેક્ષ્ય, નૂતન પરિમાણો અને સમૃદ્ધ આંતરિક સંપત્તિને પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

આપણા પ્રાચીનતમ ગ્રંથ ઋગ્વેદ અને ઐતરેય બ્રાહ્મણમાં ઋષિમુનિઓએ માનવજાતને "ચરૈવેતિ, ચરૈવેતિ" એટલે કે નિરંતર આગળ ધપતા રહો, ચાલતા રહોનો શાશ્વત ઉપદેશ આપ્યો છે. આ ઉપદેશમાં પ્રકૃતિના એક નાનકડા છતાં અદ્વિતીય જીવનું ઉદાહરણ આપીને પ્રવાસનું રહસ્ય સમજાવવામાં આવ્યું છે:

"નાનાશ્રાન્તાય શ્રીરસ્તિ ઇતિ રોહિત શુશ્રુમ।
ચરો વૈ મધુ વિન્દતિ ચરન્સ્વાદુમુદુમ્બરમ્॥"

અર્થાત્, જે મધમાખી પોતાના મધપૂડાની અંદર આળસુ બનીને નિષ્ક્રિય બેસી રહે છે, તે ક્યારેય મીઠું મધ એકઠું કરી શકતી નથી. જે મધમાખી વહેલી સવારે પોતાની પાંખો પ્રસરાવીને માઇલો દૂર સુગંધિત ઉપવનો, વનરાજીઓ અને ખીલેલાં જંગલી પુષ્પોની શોધમાં ગગનમાં ઉડાન ભરે છે, તે જ ભિન્ન ભિન્ન પુષ્પોમાંથી પરાગરસનું ચયન કરીને ઉત્તમ અને ઔષધીય ગુણોથી સભર મધ એકત્ર કરી શકે છે. તેવી જ રીતે જે મનુષ્ય પોતાના આરામદાયક ક્ષેત્રનો ત્યાગ કરીને દેશ-વિદેશમાં પરિભ્રમણ કરે છે, તે જ સંસારના શ્રેષ્ઠ અનુભવો, ઉત્કૃષ્ટ વિચારો અને જ્ઞાનરૂપી મધુર રસનું સંચય પોતાના જીવનમાં કરી શકે છે. આપણી ચેતનાનો મધપૂડો ત્યાં સુધી સુક્કોભઠ્ઠ રહેશે જ્યાં સુધી આપણે નવી ભૂમિ અને નવા લોકસમુદાયો વચ્ચે જઈને અનુભવોનો પરાગરસ ગ્રહણ નહીં કરીએ.

માનવ સંસાધન, શ્રમજીવી મનોવિજ્ઞાન અને વહીવટી કાર્યક્ષમતાના ઐતિહાસિક પૃષ્ઠો તપાસીએ તો પ્રવાસનું મહત્વ અત્યંત ચોંકાવનારી રીતે ઉજાગર થાય છે. વીસમી સદીના પૂર્વાર્ધમાં જર્મનીમાં શાસન કરનાર સરમુખત્યાર એડોલ્ફ હિટલરના શાસનકાળ દરમિયાન આ વિષય પર એક અભૂતપૂર્વ પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જેને ઇતિહાસમાં "આનંદ દ્વારા શક્તિ" કાર્યક્રમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. હિટલર ક્રૂર, યુદ્ધખોર અને અત્યાચારી શાસક હતો તે ઇતિહાસનું કડવું સત્ય છે, પરંતુ માનવ મગજની મર્યાદાઓ, એકધારી મજૂરીથી પેદા થતો માનસિક કંટાળો અને કર્મચારીઓની ઉત્પાદકતા વચ્ચેના સંબંધને તેણે અત્યંત ગંભીરતાથી સમજ્યો હતો. તે સમયના રાજ્યતંત્રને પ્રતીતિ થઈ હતી કે કારખાનાઓમાં દિવસ-રાત યાંત્રિક ગતિએ કામ કરતા શ્રમિકો અને કાર્યાલયોમાં કાગળોના ઢગલા વચ્ચે માથું પચાવતા અમલદારો જો વર્ષો સુધી એક જ વાતાવરણમાં પુરાઈ રહે, તો તેમનું ચિત્ત ક્ષીણ થઈ જાય છે, નિર્ણયશક્તિ નબળી પડે છે અને કાર્યક્ષમતા તળિયે બેસી જાય છે.

આ માનસિક જડતાને તોડવા માટે તેણે પોતાના તમામ શ્રમિકો, કારીગરો, નાના-મોટા અધિકારીઓ અને સરકારી કર્મચારીઓ માટે વર્ષમાં એક વખત ફરજિયાતપણે રજાઓ ગાળવા અને પ્રવાસે જવા માટેની વ્યાપક રાજ્યવ્યવસ્થા ઊભી કરી હતી. સામાન્ય વર્ગના લોકો પણ પ્રવાસ કરી શકે તે માટે અતિ સસ્તા દરે વિશેષ યાત્રાવાહનો, સમુદ્રયાત્રા કરાવતા વિશાળ જળજહાજો, પર્વતીય વિસ્તારોમાં વિશ્રામગૃહો અને આરોગ્યપ્રદ છાવણીઓનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. શ્રમિકોને તેમના પરિવાર સાથે સાગરકાંઠે, સરોવરોના કિનારે કે ઊંચા પહાડો પર ફરવા જવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રવાસ પાછળનો મુખ્ય આશય કામદારોને રોજિંદી ચિંતાઓ, સામાજિક ઘર્ષણો અને શારીરિક શ્રમમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત કરીને પુનર્જીવન બક્ષવાનો હતો. જ્યારે આ કર્મચારીઓ કુદરતી વાતાવરણમાં સમય વિતાવીને, સ્વસ્થ બનીને પાછા ફરતા ત્યારે તેમની કાર્યશૈલીમાં અભૂતપૂર્વ ઉત્સાહ, ઊર્જા અને નવીન વિચારો જોવા મળતા હતા. આ ઐતિહાસિક પ્રયોગ સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રવાસ એ કોઈ ધનિકોનો વૈભવ કે વ્યર્થ સમયનો બગાડ નથી, પરંતુ માનવીય મગજને ફરી ધબકતું રાખવા માટેનું એક અતિ આવશ્યક મનોવૈજ્ઞાનિક ઔષધ છે.

આધુનિક સમયમાં સમાજમાં એક મોટો ભ્રમ ઘર કરી ગયો છે કે પ્રવાસ કરવો એટલે માત્ર અઢળક સંપત્તિ ખર્ચી નાખવી, વૈભવી પંચતારક હોટેલોમાં રહેવું, વિમાનોમાં ઊડવું કે વિદેશી ધરતી પર પૈસાનું પ્રદર્શન કરવું. વાસ્તવમાં આ પ્રવાસ નથી, પણ પ્રવાસના નામે થતો આંધળો વૈભવવિલાસ છે. સાચો પ્રવાસ ધનવાન હોવાની નહીં, પરંતુ મનવાન હોવાની અપેક્ષા રાખે છે. પ્રવાસનું મૂળ ખિસ્સાના કદ સાથે નહીં, પણ માનવીની જિજ્ઞાસા અને આંખોના ખુલ્લાપણા સાથે જોડાયેલું છે. પ્રત્યેક વ્યક્તિ પોતાના સીમિત અંદાજપત્ર અને ઉપલબ્ધ સાધનસામગ્રી અનુસાર પણ અત્યંત રસપ્રદ, જ્ઞાનવર્ધક અને સાર્થક યાત્રા કરી શકે છે. સાચા યાત્રી માટે મહત્વ વિશ્રામકક્ષની ભવ્યતાનું નથી હોતું, પરંતુ રસ્તામાં મળતા અનુભવોનું હોય છે.

ઓછા ખર્ચે સામાન્ય લોકવાહનોમાં બેસીને, પગપાળા ડુંગરાઓ ખૂંદીને, ધર્મશાળાઓ કે સ્થાનિક ગામડાંના સાદા ઘરોમાં આશરો લઈને કરવામાં આવતો પ્રવાસ માનવીને જે મૂલ્યવાન જીવનપાઠ શીખવે છે, તે વૈભવી સગવડો ક્યારેય શીખવી શકતી નથી. અલ્પ સાધનો સાથે વિચરતો સામાન્ય મુસાફર જ્યારે દૂરના કોઈ અંતરિયાળ ગામડામાં રોકાય છે, ચૂલા પર રાંધેલો સાદો રોટલો સ્થાનિક ખેડૂત સાથે પ્રેમથી વહેંચીને આરોગે છે અને તેમના સીધા-સાદા જીવનના હર્ષ-શોકને સાંભળે છે, ત્યારે તેના મનમાંથી અહંકારના તમામ આવરણો ખરી પડે છે. આવા પ્રવાસો માણસને કરકસર, વ્યવસ્થાપન, વિષમ સંજોગોમાં અનુકૂલન સાધવાની કળા અને સાદગીમાં રહેલા સાચા સુખની ઓળખ કરાવે છે. આર્થિક મર્યાદાઓ ક્યારેય જ્ઞાનપ્રાપ્તિના માર્ગમાં અંતરાય બની શકતી નથી, જો અંતરમાં નવું જાણવાની તીવ્ર લગન હોય.

પ્રવાસનું સૌથી મોટું પ્રદાન એ છે કે તે માનવ મનમાં ઘર કરી ગયેલી સંકુચિત માન્યતાઓ અને પૂર્વગ્રહોના મૂળિયાં ઉખેડી નાખે છે. ઘરમાં બેસીને પુસ્તકો વાંચવાથી કે અખબારોના સમાચારો જોવાથી આપણે અન્ય પ્રાંતો, ભાષાઓ, જ્ઞાતિઓ કે સંસ્કૃતિઓ વિશે ઘણીવાર પાયાવિહોણી અને એકપક્ષીય ધારણાઓ બાંધી લેતા હોઈએ છીએ. આપણને આપણી ભાષા, આપણો ખોરાક અને આપણી જીવનશૈલી જ શ્રેષ્ઠ લાગે છે અને અન્ય પ્રત્યે અજાણ્યો અણગમો કે ભય પેદા થાય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ મુસાફર ખુલ્લા પગે અને ખુલ્લા દિલે અન્ય પ્રદેશોમાં પ્રવેશે છે, ત્યાંના લોકોના આચાર-વિચાર, રહેણીકરણી, તહેવારો અને પરંપરાઓનો સાક્ષી બને છે, ત્યારે તેની સંકુચિતતા ક્ષણભરમાં ઓગળી જાય છે. તેને પ્રતીતિ થાય છે કે બહારથી ભલે રીતરિવાજ જુદા હોય, પોશાક અલગ હોય કે બોલી જુદી હોય, પરંતુ અંદરથી દરેક માનવીના સુખ-દુઃખ, લાગણીઓ, આંસુ અને સ્મિત એકસમાન જ છે. પ્રવાસ માણસને સહિષ્ણુ, ઉદાર અને વિશ્વમાનવ બનાવે છે.

શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં પ્રવાસનું સ્થાન કોઈ પણ વિશ્વવિદ્યાલય કરતાં ઊંચું છે. પ્રવાસ એ જીવંત પાઠશાળા છે, જ્યાં કુદરત પોતે આચાર્ય બનીને શીખવે છે. ઇતિહાસનો વિદ્યાર્થી ગમે તેટલા ગ્રંથો વાંચી લે, પણ જ્યાં સુધી તે મોહેં-જો-દડોના પ્રાચીન અવશેષો, અજંતા-ઇલોરાની પથ્થર પર કંડારેલી કલા, ચિત્તોડગઢના અડીખમ કિલ્લા કે હમ્પીના વિશાળ ખંડેરોની વચ્ચે ઊભો રહીને તે યુગના પગરવ ન સાંભળે, ત્યાં સુધી તેનો ઇતિહાસ અધૂરો રહે છે. ભૂગોળના પાઠ્યપુસ્તકોમાં નદીના મુખત્રિકોણ પ્રદેશો, હિમાચ્છાદિત શિખરો, વિશાળ રણની રેતી કે દરિયાના ભરતી-ઓટ વિશે ગોખણપટ્ટી કરવી એક વાત છે, અને રણમાં ઊંટની સવારી કરતા કરતા તારામંડળ જોવું, હિમાલયની ઠંડી હવામાં શ્વાસ લેવો કે સાગરના પ્રચંડ મોજાંનો સ્પર્શ અનુભવવો એ તદ્દન જુદી જ બાબત છે. પુસ્તકો માત્ર માહિતી આપે છે, જ્યારે પ્રવાસ એ માહિતીને સજીવ જ્ઞાન અને શાશ્વત ડહાપણમાં પરિવર્તિત કરી દે છે.

આપણી ભાષામાં એક અત્યંત માર્મિક કહેવત જાણીતી છે કે, "જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ અને જ્યાં ન પહોંચે કવિ ત્યાં પહોંચે અનુભવી." સૂર્યના કિરણો ભૌતિક જગતને અજવાળે છે અને કવિ પોતાની અસીમ કલ્પનાના જોરે અગોચર ભાવવિશ્વ સુધી પહોંચી શકે છે; પરંતુ કેવળ કલ્પના કે પુસ્તકીય શબ્દો પણ જ્યાં વામણા સાબિત થાય છે, ત્યાં સાચો પ્રવાસી પોતાના જીવંત અનુભવ થકી પહોંચી જાય છે. કલ્પના માત્ર ચિત્ર દોરી શકે છે, જ્યારે પ્રવાસ એ ચિત્રમાં પ્રાણ પૂરે છે. પુસ્તકો કે કવિતાઓ વાંચીને જે સૌંદર્ય કે સંઘર્ષની માત્ર કલ્પના જ કરી શકાય, તેને પ્રવાસી પોતાની ખુલ્લી આંખોથી જુએ છે, પોતાના હાથે સ્પર્શે છે અને પોતાના હૃદયથી જીવે છે. અનુભવ એ એવી ઉત્કૃષ્ટ પાઠશાળા છે જે માણસને કલ્પનાશીલતાથી પણ આગળ લઈ જઈને વાસ્તવિકતાના શાશ્વત બોધ સાથે જોડી દે છે. આમ, પ્રવાસ દ્વારા સંચિત થયેલો આ નક્કર સ્વાનુભવ માનવીને કેવળ બુદ્ધિજીવી કે ભાવુક નથી બનાવતો, પરંતુ તેને સાચા અર્થમાં પરિપક્વ, દ્રષ્ટા અને પ્રબુદ્ધ 'અનુભવી' બનાવી દે છે.

આ ઉપરાંત પ્રવાસ માનવીના વ્યક્તિત્વનું સર્વાંગી ઘડતર કરે છે અને તેને આત્મનિર્ભર બનાવે છે. ઘરની ચાર દીવાલો વચ્ચે અને પરિવારના રક્ષણ હેઠળ માણસ પરાધીન અને આળસુ બની જતો હોય છે. પ્રવાસ દરમિયાન જ્યારે કોઈ પૂર્વઆયોજિત વ્યવસ્થા ખોરવાઈ જાય, વાહન ચૂકી જવાય, ભાષા ન સમજાતી હોય, અજાણ્યા પ્રદેશમાં ભોજન કે આવાસની તકલીફ ઊભી થાય, ત્યારે મનુષ્યની વાસ્તવિક બુદ્ધિપ્રતિભા, ધીરજ અને સમયસૂચકતાની અગ્નિપરીક્ષા થાય છે. આવી અણધારી આપત્તિઓનો સામનો કરતાં કરતાં વ્યક્તિ પોતાની સમસ્યાઓ જાતે ઉકેલતા શીખે છે. અજાણ્યા લોકો પર ભરોસો મૂકવો, કઠિન પરિસ્થિતિમાં શાંત રહેવું અને નકારાત્મક સંજોગોમાંથી પણ માર્ગ કાઢવો – આ તમામ સંસ્કારો પ્રવાસની પ્રયોગશાળામાં જ સહજપણે ઘડાય છે.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને આંતરિક શાંતિની દ્રષ્ટિએ પણ પ્રવાસનું મૂલ્ય અનિવાર્ય છે. આજના અતિશય દોડધામભર્યા, સ્પર્ધાત્મક અને યાંત્રિક જીવનમાં પ્રત્યેક વ્યક્તિ માનસિક તણાવ, ચિંતા, અશાંતિ અને થાકથી પીડાઈ રહી છે. આખો દિવસ યંત્રો સામે બેસીને કામ કરવાથી મન જડ થઈ જાય છે. આવા સમયે જો વ્યક્તિ થોડા દિવસો માટે પણ પોતાના દૈનિક પરિવેશમાંથી બહાર નીકળીને પ્રકૃતિના ખોળે ચાલી જાય, તો તેના તન અને મનમાં નવો પ્રાણ ફૂંકાય છે. પર્વતોની નીરવ શાંતિ, ખળખળ વહેતા ઝરણાનો સંગીતમય નાદ, ઘટાટોપ વૃક્ષોની હરિયાળી અને પક્ષીઓનો કલબલાટ માનવીના થાકેલા જ્ઞાનતંતુઓને શાંત કરે છે. કુદરતના ખોળે બેસીને ઊંડો શ્વાસ લેવાથી મગજના તમામ નકારાત્મક ભાવો દૂર થાય છે અને વ્યક્તિ પુનઃ નવા જોશ સાથે જીવનના કર્તવ્યપથ પર આગળ વધવા સક્ષમ બને છે.

જ્યારે કોઈ સંવેદનશીલ પ્રવાસી પોતાની લાંબી કે ટૂંકી યાત્રા પૂર્ણ કરીને પોતાના ઘેર પાછો ફરે છે, ત્યારે તે એ જ જૂનો માણસ રહેતો નથી જે તે નીકળતી વખતે હતો. તેના વિચારોનું ક્ષિતિજ વિસ્તરી ચૂક્યું હોય છે, તેની કલ્પનાશક્તિને નવી પાંખો મળી ચૂકી હોય છે, તેના હૃદયમાં અજાણ્યા લોકો પ્રત્યે પણ પ્રેમ અને આદરનો ભાવ જાગ્યો હોય છે અને તેની આંખોમાં સમગ્ર સૃષ્ટિને નિહાળવાની એક અત્યંત સુંદર, નિર્મળ અને દિવ્ય દ્રષ્ટિ પ્રગટી ચૂકી હોય છે. તે પોતાના પોટલામાં માત્ર ભૌતિક વસ્તુઓ નથી લાવતો, પરંતુ અસંખ્ય નવી યાદો, અવનવા સ્વાદ, અજાણી લોકવાર્તાઓ અને આજીવન સાથ નિભાવે તેવા જીવંત અનુભવોનો અમૂલ્ય ખજાનો લઈને પાછો ફરે છે.

જીવનરૂપી આ સુંદર યાત્રાને જો ખરેખર અર્થપૂર્ણ, તેજસ્વી અને આનંદમય બનાવવી હોય, તો પોતાના ઘરના સીમાડા ઓળંગવા જ પડશે. જેવી રીતે પાણી વહેતું રહે તો જ શુદ્ધ રહે છે, તેવી રીતે માનવજીવન પણ પ્રવાસ અને પરિભ્રમણથી જ ધબકતું રહે છે. આર્થિક મર્યાદાઓ કે સમયના અભાવના બહાના હેઠળ પ્રવાસથી દૂર રહેવું એ પોતાની જાતને સંસારના ઉત્તમ રહસ્યોથી વંચિત રાખવા સમાન છે. મધમાખીની માફક મુક્ત ગગને ઊડીને જગતના ખૂણેખૂણેથી વિવિધતા, સંસ્કાર, જ્ઞાન અને સદ્ગુણોરૂપી મીઠા રસનું સંચય કરવું અને "ફરે તે ચરે"ના શાશ્વત નિયમને જીવનમાં ઉતારવો એ જ સાચા અર્થમાં ચૈતન્યશીલ, ઉન્નત અને પ્રબુદ્ધ માનવીની સાચી ઓળખ છે.