બગડવાની સ્વતંત્રતા

સ્વતંત્રતાનું ઘણું મહત્વ છે. સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ. સ્વતંત્રતાના ધોરણો દરેક વ્યક્તિ માટે સમાન રીતે લાગુ પડવા જોઈએ; પરંતુ સ્વતંત્રતા એવી ન હોવી જોઈએ કે જેથી વ્યક્તિને અને સમાજને નુકસાનકારક બની રહે. જો સ્વતંત્રતાને કારણે વ્યક્તિ બગડે તો ચિંતન જરૂરી છે. બગડવું એટલે જીવનમાં વિચાર, વાણી, વર્તન, મૂલ્ય અને સાત્વિકતામાં નકારાત્મક સ્થિતિ ઉત્પન્ન થવી. જ્યારે જીવનમાં અયોગ્ય, અનૈતિક, અસત્ય અને અધર્મ આધારિત, વિકૃત કે વિચિત્ર પરિવર્તન આવે તો તે ‘બગાડ’ કહેવાય; આ બગાડની સ્વીકૃતિ એટલે બગડવું. જ્યારે અહંકાર હાવી થાય, જવાબદારીથી છટકવાનું મન થાય, વ્યસનમાં વિવેક તથા સંયમ ગુમાવી દેવાય, આત્મનિયંત્રણ જતું રહે, જરૂરી શ્રદ્ધાથી વિમુખ થવાય અને દરેક સારી વસ્તુ વિપરીત જણાય ત્યારે સમજવું કે બગાડ પ્રવેશી ગયો છે.

દરેક વ્યક્તિ સ્વતંત્ર છે પરંતુ શું દરેકને બગડવાની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ? દરેક વ્યક્તિ સાથે વિશેષ પ્રકારની જવાબદારી સંકળાયેલી હોય છે, શું આ જવાબદારીમાંથી છટકી શકાય? દરેક વ્યક્તિએ સામાજિક નૈતિકતાનું પાલન કરવું જરૂરી છે, શું આ પ્રકારનાં સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વથી વિમુખ થઈ શકાય? સ્વતંત્રતા ત્યાં સુધી જ યોગ્ય ગણાય જ્યાં સુધી પોતાને અને બીજાને નુકસાન ન પહોંચે, સમાજનું માળખું જળવાઈ રહે, અન્ય માટે નિરાશાજનક અને નકારાત્મક પરિસ્થિતિ ઊભી ન થાય, અન્ય માટે નહીં તો વ્યક્તિની પોતાની માટે વિકાસની સંભાવના જળવાઈ રહે, વ્યક્તિગત તેમજ સામાજિક સંસાધનોનો વ્યય ન થાય, કોઈપણ પ્રકારની વ્યક્તિગત તેમજ સામાજિક તંદુરસ્તી ન જોખમાય અને સાત્વિક માહોલ પ્રદૂષિત ન થાય. અંતે તો પ્રશ્ન સ્વતંત્રતા અને સ્વછંદતા વચ્ચેનાં ભેદનો છે.

જ્યારે એક વ્યક્તિ બગડે છે, ત્યારે માત્ર તેને પોતાને જ નહીં, સમગ્ર સમાજને પણ નકારાત્મક અસર થાય છે. બની શકે કે ગુનાઓનું પ્રમાણ વધે, વ્યસનના બંધાણનો વ્યાપ વિસ્તરે, સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનો નાશ થાય, સમાજમાં અસુરક્ષા અને અસલામતીની ભાવના વધે, લાંબાગાળે સમાજમાં અશાંતિ અને અસ્થિરતા સ્થાપિત અને દ્રઢ થતી જાય, પરસ્પરનો જરૂરી વિશ્વાસ ઓછો થાય અને આ બધાંનો ‘જોખમી’ પ્રભાવ બાળકો પર પડે. એક બગડેલી કેરી જેમ બાકી બધી કેરીને બગાડી શકે તેવું જ એક બગડેલી વ્યક્તિ માટે કહી શકાય.

સાત્વિક સંવેદનશીલતાના અભાવે જ્યારે સંયમ અને વિવેકનો અભાવ હોય, અહંકાર કે ઈર્ષાને કારણે માનસિક સંતુલન જતું રહ્યું હોય, જે તે કારણસર નકારાત્મક તેમજ ખંડનાત્મક વિચારધારાનો પ્રભાવ વધી ગયો હોય, ખોટી ટેવ આદત બની ગઈ હોય, ઇચ્છિત પ્રાપ્ત કરવા કપટ અને અસત્યને આધારે વ્યક્તિ ગમે તે હદે જવા તૈયાર હોય, જીવનમાં ક્યાંક બેદરકારી કે નાફિકરી પ્રવેશી ગઈ હોય, પૈસા કમાવવાના ટૂંકા માર્ગ માટે કોઈ સંકોચ ન હોય, સંગત સ્વયં બગડેલી હોય, સમયનું મૂલ્ય ન હોય, જીવનમાં સોશિયલ મીડિયા કે અયોગ્ય વ્યક્તિ કે અયોગ્ય વિચારધારાનો પ્રભાવ હોય, પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનું માત્ર દેખાદેખીમાં અનુકરણ કરવાની તત્પરતા હોય, વ્યક્તિગત નિયંત્રણનાં અભાવથી વ્યસન જીવનનો ભાગ બની ચૂક્યું હોય, આધ્યાત્મિક વિચારધારાથી દુરીને કારણે જીવનનો યોગ્ય હેતુ ભુલાઈ ગયો હોય અને સંવેદનશીલ વિચારશીલતા ક્ષીણ થઈ ગઈ હોય, તો બગડવું નિશ્ચિત છે. આવા સમયે જો માર્ગદર્શનનો પણ અભાવ હોય અથવા માર્ગદર્શન માટે વિશ્વાસ ન હોય તો પરિસ્થિતિ વણસી શકે.

કુટુંબની એક વ્યક્તિ બગડે તો આખું કુટુંબ માનસિક તણાવ અનુભવે, કુટુંબને આર્થિક નુકસાન થઈ શકે, સમાજમાં કુટુંબનું માન-સન્માન ઘટી શકે, કૌટુંબીક તેમજ સામાજિક સંબંધને ક્ષતિ પહોંચી શકે, સૌથી અંગત વ્યક્તિને દુઃખ પહોંચી શકે, કુટુંબના માહોલમાં નકારાત્મકતા અને નિરાશા ઊભી થઈ શકે અને તે બધાં સાથે પરસ્પરનાં વિશ્વાસમાં પણ કમી થઈ શકે. એક દુર્યોધન અને એક શકુનીને કારણે મહાભારતનું યુદ્ધ થયું અને સમગ્ર કૌરવ કુટુંબ નાશ પામ્યું. રાવણની કામના અને તેનાં અહંકારને કારણે સમગ્ર લંકા અગ્નિમાં હોમાઈ - રાવણનો તેનાં ભાઈ-સંતાનો સાથે વધ પણ થયો. કૈકેયી એક મંથરાની સંગતથી શ્રીરામને વનમાં જવું પડ્યું અને આખું અયોધ્યા દુઃખી થયું. જેમ કુટુંબની એક વ્યક્તિ પણ બગડે તો સમગ્ર પરિવારને વિવિધ રીતે ભોગવવું પડે તેમ સમગ્ર સમાજને પણ ભોગવવું પડે.

સમાજની દરેક વ્યક્તિ ઉર્જા અને જોશથી ભરેલી હોય છે, તેનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે તે જોવું જોઈએ. દરેકના વિશેષ સપનાં હોય છે, તે સમાજને નુકસાનકારક છે કે નહીં તે સમજવું જોઈએ. દરેક માટે જીવનની દિશા લગભગ નક્કી હોય છે, તે દિશા સાચી છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ. દરેક વ્યક્તિ પાસે જે તે માત્રામાં જોખમ લેવાની હિંમત હોય છે, આ જોખમ વાસ્તવમાં જોખમી તો નથી ને, તે નક્કી કરી લેવું જોઈએ. સાંપ્રત સમયમાં ‘ઝડપ’ જરૂરી છે પરંતુ તે ઝડપથી ‘સામાજિક અકસ્માત’ ન થઈ જાય તે જોવું જોઈએ. જીવનમાં અન્ય વ્યક્તિનો પ્રભાવ પડે તે સ્વાભાવિક છે પરંતુ જેનો પ્રભાવ પડે છે તે વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં ચકાસવું પડે. જીવન માટે ભાવના જરૂરી છે પરંતુ તે ખેંચાણ અંતે ભાવનાને જ હાની પહોંચાડે તો વિચારવું તો પડે. સમાજે સજાગ રહેવાની જરૂર છે.

દરેક વ્યક્તિ પાસે શક્તિ અને સામર્થ્ય છે, એ વ્યક્તિગત ઉપરાંત સામાજિક હિત માટે પણ વપરાવવું જોઈએ. જે જે વ્યક્તિ પાસે યોગ્ય માર્ગદર્શન આપવાની ક્ષમતા છે તેમણે ટીકાકારની ચિંતા કર્યાં વગર પોતાનું ઉત્તરદાયિત્વ નિભાવવું જોઈએ. યોગ્ય વ્યક્તિઓએ જીવનમાં સંયમ અને વિવેકનું શું મહત્વ છે તે પોતાના જીવન દ્વારા સમજાવવું જોઈએ. પ્રત્યેક સ્તરે સામાજિક શિસ્તનું મહત્વ સ્થાપિત થવું જોઈએ. બગડવાની પ્રત્યેક અથવા મોટા ભાગની સંભાવના દૂર થાય તે માટે સમાજ તેમજ વ્યવસ્થાએ સંવેદનશીલ રહેવું પડશે. એ સમજવું જરૂરી છે કે જ્યાં સ્વતંત્રતા વધુ હોય ત્યાં ‘ભટકાવ’ની સંભાવના પણ વધુ રહે.